BAŞÖRTÜSÜ VE HİCAP KUR’AN’IN EMİRLERİ DEĞİLDİR (Ahmet Daşkapan)

GİYİM TERCİHİNDEN İKTİDAR ARACINA

Başörtüsü kendi başına bir giysidir. Siyasal işlevi, dinî önderlerin ve hareketlerin bu giysiyi zorunlu bir inanç kuralı ilan etmesi, kadınları bu kurala uymaya zorlaması ve toplum içindeki konumlarını buna bağlamasıyla başlar. Böylece kişisel giyim, başkaları üzerinde güç kullanmanın aracına dönüşür.

Bu mekanizma birkaç aşamada işler. Dinî bir örgüt, kutsal metinleri yorumlama yetkisinin yalnızca kendisine ait olduğunu ileri sürer. Ardından kendi yorumunu doğrudan ilahî bir emir olarak sunar. Bu yorumdan ayrılmak artık farklı bir düşünce değil; itaatsizlik, günah veya iffetsizlik sayılır. Böylece ataerkil bir kural eleştiriden korunur: Kurala itiraz eden kadına, dinî otoriteye değil, doğrudan Allah’a karşı çıktığı söylenir.

KUTSAL KİTAP OLARAK KUR’AN VE DİĞER METİNLERİN OTORİTESİ

Kur’an, İslam’da Muhammed’e vahyedilmiş metin olarak kabul edilen tek kutsal kitaptır. Hadis derlemeleri, dinî yorumlar, fıkıh eserleri ve çeşitli mezhep, tarikat ve dinî akımlar içinde dolaşımda olan kitaplar Kur’an değildir ve onunla aynı statüye sahip değildir. Bunlar insanlar tarafından derlenmiş, aktarılmış ve yazılmış metinlerdir. Dinî otoriteleri, belirli akımların ve dinî kurumların bu metinlere yüklediği anlamdan kaynaklanır.

Bu ayrım, başörtüsü tartışmasında belirleyicidir. Bir hadis derlemesinde, fıkıh eserinde veya belirli bir dinî grubun yorumunda yer alan kural, bu nedenle Kur’an’ın emri hâline gelmez. Başörtüsü zorunluluğunu bu metinlere dayandıran kişi, dayanağını açıkça belirtmelidir. Kur’an dışında oluşturulmuş bir giyim kuralını doğrudan Kur’an’ın emri olarak sunmak, kutsal metin ile insanların diğer eserlere verdiği otorite arasındaki farkı ortadan kaldırır.

İktidar mekanizması, dinî önderlerin kendi rivayetlerine ve yorumlarına vahiy ile aynı dokunulmazlığı kazandırmasıyla ortaya çıkar. Böylece insan ürünü kurallar ilahî bir otoriteye büründürülür ve kadınlar, sanki bu kurallar Kur’an’ın içinde yer alıyormuş gibi onlara tabi kılınır.

DAYANAK GÖSTERİLEN KUR’AN AYETLERİ NE SÖYLÜYOR?

Başörtüsü zorunluluğuna dayanak gösterilen ayetler; saçı, yüzü ve bütün bedeni örten genel bir giyim modeli tarif etmez. Bu ayetler farklı konuları ele alır: süsler ve giysinin açıklığı, Peygamber’in evindeki bir ayırıcı ve dış giysi.

NUR SURESİ 24:30–31: DAVRANIŞ, ZİYNET VE YAKA İLE GÖĞÜS AÇIKLIĞI

Nur suresinin 30. ayeti inanan erkeklere seslenir; bakışlarını sakınmalarını ve iffetlerini korumalarını ister. 31. ayet, inanan kadınlara aynı sorumlulukları yükler. Ardından ziynet, başörtüleri veya örtüler ve yaka ile göğüs açıklığı hakkında ifadeler gelir. [1]

Ayette ziynetten, yani süsten söz edilir. Vücut bölümleri tek tek sıralanmaz; ziynetin saç, baş veya yüz anlamına geldiği söylenmez. Burada saçın kastedildiği ve dolayısıyla örtülmesi gerektiği iddiası, metne eklenen bir yorumdur. Ayetin kendisi “Saçınızı örtün” demez.

Ayette ayrıca kadınların gizledikleri ziynetleri belli etmek için ayaklarını yere vurmamaları istenir. Bu ifade, gizli süslerin dikkat çekecek biçimde duyurulmasıyla ilgilidir. Ayeti, bütün bedenin örtülmesini emreden bir hükme dönüştürmez.

Ardından kadınların başörtülerini veya örtülerini yaka ve göğüs açıklıklarının üzerine çekmeleri istenir. Buradaki yönlendirme, örtünün çekileceği yere ilişkindir: yaka ve göğüs açıklığına. Bedensel olarak bu açıklık, giysinin açık kalabildiği ve tenin göründüğü göğsün üst kısmındadır. Kapalı bir yaka da aynı bölgeyi örter.

Ayet saçın örtülmesi gerektiğini söylemez. Baş veya yüz için ayrıca bir emir içermez. Yaka ve göğüs açıklığını örtme talimatından başörtüsü, burka veya bütün bedenin örtülmesi zorunluluğu çıkmaz.

AHZAB SURESİ 33:53: AYIRICI OLARAK HİCAP

Ahzab suresinin 53. ayeti; Peygamber’in evlerine girilmesini, yemekten sonra ayrılmayı ve sohbet etmek için kalmamayı ele alır. Peygamber’in eşlerinden bir şey isteyenlerin bunu bir hicabın, yani ayırıcının arkasından istemesi belirtilir. [2]

Bu ayette hicap, ziyaretçiler ile Peygamber’in eşleri arasındaki bir ayırıcıdır. Metin, onun evindeki belirli bir ilişki düzenini konu alır. Bütün kadınların başörtüsü takmasını emretmez; saçı veya bedeni örten bir giysi tarif etmez.

Bu ayetteki kelimeyi genel bir başörtüsü zorunluluğunun doğrudan kanıtı olarak kullanmak, kelimenin metindeki işlevini değiştirir. Ayet, söz konusu durumda bir ayırıcı öngörür; bütün kadınlar için başörtüsü emri vermez.

AHZAB SURESİ 33:59: DIŞ GİYSİ

Ahzab suresinin 59. ayeti; Peygamber’in eşlerine, kızlarına ve inanan kadınlara dış giysilerini üzerlerine almalarını söyler. Ayette bunun gerekçesi olarak tanınmaları ve rahatsız edilmemeleri belirtilir. [3]

Metin bir dış giysiden söz eder. Bu giysinin saçı, yüzü veya bütün bedeni örtmesi gerektiğini söylemez. Burka tarif etmez ve kesin bir giysi biçimi belirlemez. Metinde dış giysinin yer alması, bütün bedenin örtülmesi emri anlamına gelmez.

GİYİM KURALININ ARKASINDAKİ SİYASAL MEKANİZMALAR

1. BİR YORUM ZORUNLULUK HÂLİNE GETİRİLİR

Dinî bir hareket önce bir metnin farklı yorumları arasından birini seçer. Ardından bu yorumu tek geçerli anlam olarak sunar. Metin ile yorum arasındaki sınır ortadan kalkar. Böylece siyasal veya ataerkil bir kural, ilahî bir emrin otoritesini kazanır.

Tartışma daha başlamadan kapatılır. Emrin metnin neresinde bulunduğunu soran kişi, inanç eksikliğiyle suçlanır. Başka bir yorumu savunan kişi ise dini zayıflatmak isteyen biri olarak gösterilir. Yorum, metnin kendisiyle değil, toplumsal baskıyla korunur.

2. TOPLUMUN AHLAKINDAN KADIN SORUMLU TUTULUR

Kadınların giyimi; namus, iffet ve erkeklerin davranışlarıyla ilişkilendirilir. Toplumun ahlaki düzenini korumak için kadının bedenini örtmesi istenir. Erkeklerin kendi bakışlarından ve davranışlarından sorumlu olduğu gerçeği geri plana itilir.

Böylece toplumsal bir sorun kadınların bedenine taşınır. Topluluk, erkeklerin nasıl davranması gerektiğini tartışmak yerine kadınların nasıl giyindiğini denetler. Ataerkil kural, erkek cinselliğinin denetlenmesinden kadınları sorumlu tutar.

3. GÖRÜNÜR BİR İŞARET DENETİMİ KOLAYLAŞTIRIR

Başörtüsü görünürdür. Bu nedenle bir topluluk, kimin kurala uyduğunu ve kimin uymadığını hızla saptar. Giysi; itaatin, gruba aidiyetin ve dinî itibarın işaretine dönüşür.

Bu görünürlük, toplumsal denetimi kolaylaştırır. Aile üyeleri, dinî önderler ve topluluk, bir kız çocuğunu veya kadını giyimi üzerinden sorgular, tercihlerini değerlendirir ve topluluk içindeki konumunu değiştirir. Böylece başörtüsü kişisel inancın ifadesi olmanın ötesine geçer: Başkalarının kadının inançlılığını ölçmek için kullandığı, herkesin görebildiği bir kanıta dönüşür.

4. KIZ ÇOCUKLARI KURALI SORGULAMADAN ÖNCE ÖĞRENİR

Bu kural çoğu zaman erken yaşta; ailede, din derslerinde, okullarda ve topluluk ilişkileri içinde öğretilir. Kız çocuklarına başörtüsünün vazgeçilmez bir dinî yükümlülük olduğu, bu kuraldan ayrılmanın ise namuslarını veya dinî değerlerini zedelediği anlatılır.

Böylece belirli bir yorum, kız çocukları metni kendileri inceleme fırsatı bulmadan önce yetiştirilme biçimlerinin parçası olur. Kural kendiliğinden doğru kabul edilmeye başlar. Anne babalar onu çocuklarına aktarır; çocuklar da kendi ailelerine taşır. Bu aktarımın siyasal anlamı, gelenek ve dindarlık söyleminin arkasında görünmez hâle gelir.

5. AÇIK ZORLAMANIN YERİNİ UTANDIRMA VE DIŞLAMA ALIR

Denetim her zaman resmî bir yasak veya fiziksel zor yoluyla işlemez. Utandırma, suçluluk duygusu, dedikodu, reddedilme ve aile bağlarını kaybetme tehdidi de kadınlar üzerinde baskı kurar. Başörtüsünü çıkaran bir kıza, ailesini utandırdığı veya inancına ihanet ettiği söylenir.

Bu nedenle tercih kişisel görünürken toplumsal koşullar kadını tek bir sonuca doğru iter. İktidar, gündelik ilişkiler ve beklentiler üzerinden işler. Hangi tercihin ödüllendirildiğini, hangisinin cezalandırıldığını herkes biliyorsa topluluğun yazılı bir kural koymasına gerek kalmaz.

6. GİYİM SİYASAL SEFERBERLİĞİN ARACINA DÖNÜŞTÜRÜLÜR

Siyasal hareketler dinî giyimi kendi toplumsal projelerinin simgesi olarak kullanır. Başörtüsünü; dini, aileyi ve ahlakı savunduklarının kanıtı olarak sunar. Aynı zamanda karşıtlarını din düşmanı veya topluluk için tehdit olarak gösterir.

Böylece başörtüsü siyasal seferberliğin parçasına dönüşür. Kadınların bedeni bir hareketin mesajını taşır. Siyasetçiler ve dinî önderler, kadınlar adına konuşarak nüfuz kazanırken hangi giyim tercihinin doğru sayılacağını da kendileri belirler.

Başörtüsü üzerine siyasal tartışmaları inceleyen araştırmalar, bu giysinin farklı siyasal akımlar tarafından nasıl bir simgeye dönüştürüldüğünü ortaya koyar. [4]

7. KURAL KURUMLAR İÇİNDE KALICILAŞTIRILIR

Giyim kuralı dinî bir yükümlülük olarak kabul edildiğinde derslerde, derneklerde, dinî ağlarda, medyada ve siyasal programlarda kalıcı bir yer edinir. Bu alanlarda sürekli yeniden doğrulanır. Gençler aynı mesajı farklı otoritelerden duyar ve başka yaklaşımları incelemek için çok az alan bulur.

Ataerkil dinî değerler eğitim ve toplumsal örgütlenmeler yoluyla yayılır ve yapısal bir nitelik kazanır. Kural artık yalnızca kişisel inanca dayanmaz. Kurumların kız çocuklarını ve kadınları değerlendirme ve davranışlarını yönlendirme biçiminin parçası olur. [5]

8. HEM ZORUNLU TUTMAK HEM YASAKLAMAK KADINLARI SİYASAL MÜCADELENİN ALANINA DÖNÜŞTÜRÜR

Dinî hareketler kadınlara bir giyim kuralı dayatır. Devletler ve laik siyasal hareketler de başörtüsünü yasaklamış, kadınları giyimleri nedeniyle dışlamıştır. Her iki strateji de kadınların bedenini siyasal mücadelenin alanına dönüştürür.

Bir yasak, kadınları özgürleştirerek dinî baskıyı ortadan kaldırmaz; dayatılan bir tercihin yerine başka bir dayatmayı koyar. Özgürlük, kadının istediğinde başörtüsünü takması, istediğinde çıkarmasıdır. Buna dinî önderler, aileler, siyasal partiler veya devlet karar vermez.

SINIRLARI AŞAN DİNÎ VE SİYASAL ETKİ

Dinî ve siyasal hareketler, kendi inanç yorumlarını genel bir kural olarak sunarak etki alanlarını genişletmeye çalışır. Siyasal ilişkiler, dinî ağlar, eğitim ve topluluk örgütleri aracılığıyla bu kuralı başka toplumlara taşır. Böylece din; çocukların yetiştirilmesi, kadınların konumu ve kamusal yaşamın düzenlenmesi üzerinde nüfuz kurmanın aracı olarak kullanılır.

Kültürel yakınlık veya ortak bir dinî geçmiş, hiçbir hükümete, partiye ya da dinî örgüte başka toplumların yönünü belirleme hakkı vermez. Her toplum, devlet düzenini ve bireysel özgürlüklerini nasıl şekillendireceğine kendisi karar verir.

Laik bir toplumun korunması, dinî örgütlerin kadınlara ve kız çocuklarına giyim zorunluluğu dayatmaması demektir. Bu koruma, devletin kadınların başörtüsü takmasını yasaklamaması anlamına da gelir. Tercih kadının kendisine aittir.

GENEL BİR BAŞÖRTÜSÜ VEYA BURKA EMRİNİN KUR’AN’DA DAYANAĞI YOKTUR

Nur suresinin 31. ayeti ziynetten ve yaka ile göğüs açıklığının örtülmesinden söz eder. Ahzab suresinin 53. ayeti, Peygamber’in evindeki bir ayırıcıyı konu alır. Ahzab suresinin 59. ayeti ise dış giysiden söz eder. Bu ayetlerin hiçbiri bütün kadınlara başörtüsü, burka veya bütün bedeni örten bir giysi emretmez.

Siyasal bir yapıya dönüşen dinî grup, kendi yorumunu zorunluluk hâline getirir ve bunu kadınları denetlemek, kız çocuklarını bir kurala bağlamak ve toplumsal iktidarını genişletmek için kullanır. Başörtüsü o zaman ataerkil bir siyasal silaha dönüşür.

Başörtüsünü kendi isteğiyle takan kadın özgürlüğünü kullanır. Bu tercihi ona dayatan örgüt ise özgürlüğünü elinden alır. Mücadele, her kadının kendi bedeni ve giyimi üzerinde karar vermesi için baskıya ve dinin siyasal amaçlarla sahiplenilmesine yönelir.

KAYNAKLAR

[1] Kur’an, Nur suresi 24:31.
https://quran.com/24/31
[2] Quranic Arabic Corpus, Ahzab suresi 33:53.
https://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=33&verse=53
[3] Quranic Arabic Corpus, Ahzab suresi 33:59.
https://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=33&verse=59
[4] “Türkiye Siyasi ve Toplumsal Hayatında Başörtüsünün Değişen Anlamları”, AVESİS.
https://avesis.medipol.edu.tr/yayin/7d80c297-ddc4-4bff-af39-a3f249d146b3/the-varying-meanings-ofheadscarf-in-turkish-political-and-social-life
[5] Yeşim Arat, “Religion, politics and gender equality in Turkey: implications of a democratic paradox?”, Third World Quarterly, 2010.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20857566/

***

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.