ADALET (Şükriye Ercan)

 

Bugün her zamankinden daha adaletsiz, daha eşitsiz ve daha vicdansız bir dünyada ve Türkiye’de yaşıyoruz. Adaletsizlik yalnızca mahkeme salonlarında, hukuk sisteminde ya da siyasal iktidarın uygulamalarında karşımıza çıkmıyor. Yaşamın bütün alanlarına yayılmış durumda. Ekonomide, eğitimde, sağlıkta, çalışma yaşamında, kadınların toplumsal konumunda, halkların kimlik ve kültür haklarında, doğayla kurulan ilişkilerde adaletsizlik giderek derinleşiyor.

 

Dünyada muazzam bir zenginlik üretiliyor. Teknoloji gelişiyor, üretim kapasitesi büyüyor, sermaye sınır tanımadan dolaşıyor. Ancak bu zenginliği yaratan milyonlarca emekçi, ürettiği değerden hak ettiği payı alamıyor. Bir tarafta servetine servet katan küçük bir azınlık, diğer tarafta çalıştığı halde yoksulluktan kurtulamayan milyonlarca insan bulunuyor.

 

Bugün insanların yalnızca işsiz kalmaları değil, çalışırken yoksullaşmaları da kapitalist sistemin yarattığı en büyük toplumsal sorunlardan biridir.

 

Bir işçinin aldığı ücretle ailesini geçindirememesi, bir emeklinin yıllarca çalıştıktan sonra insanca yaşayacak gelirden yoksun bırakılması, bir çocuğun okula aç gitmesi, bir kadının ekonomik bağımsızlığını kazanamadığı için şiddet gördüğü evden ayrılamaması, yalnızca ekonomik sorunlar değildir. Bunların her biri toplumsal adaletsizliğin somut sonuçlarıdır.

 

Sermayenin küreselleşmesi, üretimin ve zenginliğin toplumsallaşmasını değil, servetin giderek daha az elde toplanmasını beraberinde getirdi. Ücretli çalışanlar daha güvencesiz, daha esnek ve daha düşük ücretli çalışma koşullarına mahkûm edildi. İş güvencesi, sendikal haklar, sosyal güvenlik ve kamusal hizmetler sermayenin ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlendi.

 

Yerküre yeniden vahşi kapitalizmin yıkıcı sonuçlarıyla yüz yüze bulunuyor.

 

Geçen yüzyılın son çeyreğinden itibaren egemen ekonomik anlayış haline getirilen neoliberal politikalar, yalnızca kamu işletmelerinin özelleştirilmesiyle sınırlı kalmadı. Toplumsal yaşamın bütün alanları piyasanın insafına terk edildi. Eğitim, sağlık, barınma, ulaşım ve hatta temiz suya erişim giderek daha fazla alınıp satılabilen hizmetlere dönüştürüldü.

 

Oysa eğitim, sağlık, barınma ve sosyal güvenlik birer ticari ayrıcalık değil, herkesin eşit biçimde yararlanması gereken temel insan haklarıdır.

 

Emekçilerin kendilerini koruyabilecekleri sendikal ve toplumsal örgütlenmelerin zayıflatılması da bu sürecin önemli bir parçasıdır. Örgütsüz bırakılan toplum, ekonomik ve siyasal güç odakları karşısında daha savunmasız hale getirilmektedir.

 

Ekonomide büyük sermaye gruplarının tahakkümü ile siyasal iktidarın gücünün iç içe geçmesi, yalnızca gelir dağılımını bozmuyor. Aynı zamanda siyasal kararların kimlerin çıkarlarına göre alındığını da belirliyor. Kamu kaynaklarının kullanımından kentlerin planlanmasına, doğanın talan edilmesinden çalışma yaşamının düzenlenmesine kadar pek çok alanda toplumun ortak çıkarları yerine sermayenin ihtiyaçları öne çıkarılıyor.

 

Siyasetteki demokrasi eksikliği ile ekonomik yaşamdaki demokrasi eksikliği birbirini besliyor.

 

Çalışma yaşamında söz hakkı bulunmayan, örgütlenme hakkı engellenen, ürettiği değerin nasıl paylaştırılacağına katılamayan insanların yalnızca seçimden seçime oy kullanmaları, gerçek anlamda demokratik bir toplum yaratmaya yetmez.

 

Demokrasi, sandıktan ibaret değildir. Demokrasi, insanların yaşamlarını ilgilendiren bütün kararlara eşit ve özgür biçimde katılabilmesidir.

 

Bugün topluma sürekli iki seçenek sunuluyor: Ya devletin belirlediği sınırlar içinde yaşayacaksınız ya da piyasanın koşullarına teslim olacaksınız.

 

Oysa insanlık bu iki seçenek arasında sıkıştırılmak zorunda değildir. Kapitalizmin liberal ya da devletçi biçimlerinin yarattığı eşitsizlikleri aşacak, toplumsal ihtiyaçları esas alan başka bir yaşam ve yönetim anlayışını geliştirmek mümkündür.

 

Katılımcılığı, dayanışmayı, ortaklaşmayı, kolektif üretimi, kooperatifleri ve toplumsal denetimi esas alan demokratik bir ekonomik yaşam mümkündür.

 

Toplumsal korunma mekanizmalarını güçlendirmek, refahı adil biçimde paylaşmak, kamusal hizmetleri herkes için ulaşılabilir hale getirmek ve insanların kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olmasını sağlamak, özgürlükçü ve demokratik bir siyasetin temel sorumluluğudur.

 

Demokratik yerel yönetimler

 

Türkiye’de uzun yıllardır egemen olan merkeziyetçi, bürokratik ve otoriter devlet anlayışı, toplumu yönetimin öznesi değil, yönetilmesi gereken bir kitle olarak görmektedir.

 

Oysa demokratik bir toplumda devletin ve yerel yönetimlerin varlık nedeni, toplumu denetim altında tutmak değil, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak ve insanların haklarını güvence altına almaktır.

 

Bugün ihtiyaç duyulan şey, yalnızca merkezi yönetimin yetkilerinin bir bölümünün belediyelere aktarılması değildir. Asıl mesele, yönetim anlayışının demokratikleşmesi, halkın karar süreçlerine doğrudan katılması ve yerel yönetimlerin toplumsal eşitliğin geliştirilmesinde etkin bir rol üstlenmesidir.

 

Yerel yönetimler yalnızca yol yapan, park düzenleyen, çöp toplayan kurumlar olarak değerlendirilemez. Kentlerdeki yoksullukla, işsizlikle, kadınların karşı karşıya kaldığı eşitsizliklerle, çocukların eğitim olanaklarından yoksun bırakılmasıyla ve yaşlıların yalnızlaşmasıyla mücadele etmek de yerel yönetimlerin toplumsal sorumluluğudur.

 

Özellikle kadınların, emekçilerin, gençlerin, engellilerin, emeklilerin ve toplumun karar mekanizmalarından dışlanmış kesimlerinin yönetime katılması sağlanmalıdır.

 

Mahalle meclisleri, kadın meclisleri, halk toplantıları, katılımcı bütçe uygulamaları ve demokratik denetim mekanizmaları göstermelik yapılar olmaktan çıkarılmalıdır.

 

Halk, yalnızca kendisini yönetecek kişileri seçen değil, yönetimin kararlarını belirleyen ve uygulamalarını denetleyen bir güç haline gelmelidir.

 

Demokratik yerel yönetim anlayışı, aynı zamanda halkların dil, kültür ve kimlik haklarının tanınmasını da gerektirir.

 

Çok dilli kamu hizmeti bir ayrıcalık ya da bir lütuf değildir. Farklı anadillere ve kültürel kimliklere sahip insanların kamu hizmetlerinden eşit biçimde yararlanabilmesinin gereğidir.

 

İnsanların kendi anadillerinde hizmet alabildiği, kültürel varlıklarını özgürce geliştirebildiği, farklılıkların tehdit olarak görülmediği bir yerel yönetim anlayışı, demokratik toplumun gelişmesine katkı sağlayacaktır.

 

Seçilmiş yöneticilerin yerine merkezi idarenin iradesinin geçirilmesi, halkın demokratik tercihlerinin etkisizleştirilmesi ve yerel yönetimlerin sürekli merkezi vesayet altında tutulması demokratikleşmeyle bağdaşmaz.

 

Yerel demokrasinin güçlenmesi, merkezi otoritenin toplum üzerindeki tahakkümünü sınırlandırması bakımından da önemlidir.

 

Ancak yerel yönetimlerin demokratikleşmesi yalnızca merkezi vesayetin kaldırılmasıyla sağlanamaz. Yerelde ortaya çıkabilecek otoriter, erkek egemen ve ayrıcalıkçı yönetim anlayışlarına karşı da demokratik mekanizmaların geliştirilmesi gerekir.

 

Çünkü demokrasi yalnızca merkezi iktidardan talep edilen değil, yerel yönetimlerde ve toplumsal örgütlenmelerde de hayata geçirilmesi gereken bir anlayıştır.

 

Kadınların özgürlüğü olmadan toplumsal adalet sağlanamaz

 

Ekonomik ve toplumsal adaletsizlikten söz ederken kadınların emeğini, kadın yoksulluğunu ve patriyarkal sistemin yarattığı eşitsizlikleri görmezden gelemeyiz.

 

Kapitalist sistem yalnızca ücretli emeği sömürmekle kalmıyor, kadınların karşılıksız ev içi emeği üzerinden de varlığını sürdürüyor.

 

Evde çocuk büyüten, hasta ve yaşlı bakımını üstlenen, yemek yapan, temizlik yapan, ailenin bütün ihtiyaçlarını karşılayan kadınların emeği çoğu zaman ekonomik bir değer olarak kabul edilmiyor. Oysa bu görünmeyen emek olmadan toplumsal yaşamın ve ekonomik üretimin sürdürülmesi mümkün değildir.

 

Kadınlar bir taraftan ücretli çalışma yaşamında düşük ücret, güvencesizlik ve ayrımcılıkla karşı karşıya kalırken, diğer taraftan ev içinde karşılığı ödenmeyen bakım emeğinin yükünü taşımaya devam ediyor.

 

Bu nedenle sınıfsal adaletsizlik ile patriyarkal sömürü birbirinden bağımsız değerlendirilemez.

 

Kadınların ekonomik bağımsızlığını güçlendirmeyen, bakım hizmetlerini kamusal sorumluluk haline getirmeyen, eşit işe eşit ücret ilkesini hayata geçirmeyen hiçbir ekonomik program toplumsal adaleti sağlayamaz.

 

Kadınların siyasal karar mekanizmalarına eşit katılımı, kendi yaşamları ve bedenleri üzerinde söz sahibi olmaları, şiddetten uzak ve özgür bir yaşam kurabilmeleri demokratik toplumun vazgeçilmez koşullarıdır.

 

Erkek egemen ilişkilerin korunduğu, kadın emeğinin değersizleştirildiği, kadınların yaşam hakkının güvence altına alınmadığı bir toplumda adaletten söz etmek mümkün değildir.

 

Kadınların özgürlük mücadelesi yalnızca kadınların değil, toplumun tamamının demokratikleşme mücadelesidir.

 

Çevreyi ve doğayı korumak

 

Bugün adalet mücadelesinin bir başka önemli alanı da doğanın ve bütün canlı yaşamının korunmasıdır.

 

İnsanı doğadan, üretimi yaşamdan, ekonomik büyümeyi toplumsal ihtiyaçlardan koparan kapitalist anlayış, yalnızca insanlar arasında değil, insan ile doğa arasında da yıkıcı bir ilişki yaratmaktadır.

 

Ormanlar, nehirler, meralar, tarım alanları ve yaşam kaynakları sermayenin yeni yatırım alanlarına dönüştürülüyor. Maden faaliyetleri, enerji projeleri, plansız kentleşme ve doğayı gözetmeyen üretim politikaları nedeniyle yaşam alanları giderek daralıyor.

 

Ekonomik büyüme adına doğanın sınırsızca tüketilmesi, topluma kalkınma olarak sunuluyor.

 

Oysa bir ülkenin kalkınmışlığı yalnızca ürettiği mal miktarıyla, büyüme oranlarıyla ya da büyük sermaye yatırımlarıyla ölçülemez.

 

Bir ülkede insanlar temiz suya ulaşamıyorsa, tarım alanları yok ediliyorsa, ormanlar ortadan kaldırılıyorsa, kentlerde solunacak temiz hava kalmıyorsa, orada ekonomik büyümeden söz edilmesi toplumsal refahın arttığı anlamına gelmez.

 

Doğanın tahribatı aynı zamanda bir sınıf meselesidir.

 

Çünkü çevre yıkımının sonuçlarından en fazla yoksullar, küçük üreticiler, köylüler, emekçiler, kadınlar ve çocuklar etkilenmektedir. Ekolojik yıkımdan büyük kazançlar sağlayanlarla, bu yıkımın bedelini ödemek zorunda bırakılanlar çoğu zaman aynı insanlar değildir.

 

Doğayı korumak yalnızca ağaçları, suları ve toprağı korumak değildir. Aynı zamanda yaşam hakkını, gıda güvencesini, sağlıklı barınma koşullarını ve gelecek kuşakların yaşam olanaklarını korumaktır.

 

Doğal kaynakları bütünüyle tüketmeden, doğanın kendisini yenileyebilme koşullarını gözeterek üretmek ve tüketmek mümkündür.

 

Bunun için yalnızca bireysel tüketim alışkanlıklarını değiştirmek yeterli değildir. Üretimin ne için, kimler için ve hangi toplumsal ihtiyaçlara göre gerçekleştirileceğini yeniden tartışmak zorundayız.

 

Ekolojik adalet, ekonomik adaletten ve demokratik katılımdan ayrı düşünülemez.

 

Yerel halkın yaşam alanlarını ilgilendiren projelerde söz ve karar sahibi olması, bilimsel ve ekolojik ölçütlerin esas alınması, doğal varlıkların toplumun ortak yaşam kaynakları olarak korunması gerekir.

 

Bir avuç sermaye sahibinin kazancı için milyonlarca insanın yaşam alanlarının yok edilmesini kabul etmek zorunda değiliz.

 

Adalet, yalnızca talep edilen değil, yaşamın her alanında kurulması gereken bir değerdir

 

Bugün Türkiye’de adalet sorunu, yalnızca hukuk kurumlarının işleyişiyle açıklanamayacak kadar derinleşmiştir.

 

Yargının bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü, ifade ve örgütlenme özgürlüğü elbette demokratik toplumun temel koşullarıdır. Ancak bunların yanında ekonomik, sosyal, sınıfsal, kültürel ve ekolojik adaletin de sağlanması gerekir.

 

Açlığın, yoksulluğun, işsizliğin, güvencesizliğin ve ayrımcılığın yaygın olduğu bir toplumda insanların özgürlüklerini eşit koşullarda kullanabilmelerinden söz edilemez.

 

Adalet, yalnızca kendimiz için istediğimiz bir hak da değildir.

 

Kendi düşüncemize, kimliğimize, inancımıza ya da siyasal tercihlerimize yönelik haksızlıklara karşı çıkarken, başkalarının karşı karşıya kaldığı haksızlıklar karşısında sessiz kalıyorsak, savunduğumuz adalet anlayışını yeniden sorgulamak zorundayız.

 

Demokrasi ve özgürlük mücadelesi verenlerin, kendi örgütlenmelerinde ve yönetim ilişkilerinde de aynı demokratik ilkeleri hayata geçirmeleri gerekir. Toplumdan talep ettiğimiz eşitliği, katılımcılığı, çoğulculuğu ve adaleti kendi ilişkilerimizde kuramıyorsak, eleştirdiğimiz iktidar anlayışını başka biçimlerde yeniden üretebiliriz.

 

Bu nedenle adalet mücadelesi yalnızca iktidarı eleştirmekten ibaret değildir. Aynı zamanda toplumsal ilişkileri, yönetim biçimlerini, üretim ve paylaşım anlayışını dönüştürme mücadelesidir.

 

Bugün ihtiyacımız olan, yoksulluğu yöneten değil yoksulluğun nedenleriyle mücadele eden; eşitsizlikleri olağanlaştıran değil ortadan kaldırmayı amaçlayan; toplumu yardım ve sadaka ilişkilerine bağımlı kılan değil, insanları hak sahibi eşit yurttaşlar olarak gören bir siyasal anlayıştır.

 

İnsanları birbirine rakip hale getiren değil, dayanışmayı büyüten; doğayı tüketen değil, yaşamı koruyan; kadınları, emekçileri ve halkları karar süreçlerinden dışlayan değil, onları yönetimin gerçek öznesi haline getiren demokratik bir toplumsal düzeni savunmak zorundayız.

 

Çünkü adalet, yalnızca mahkemelerde aranan bir hak değildir. Adalet, üretilen zenginliğin nasıl paylaşıldığında, bir çocuğun yaşam koşullarında, bir kadının özgürlüğünde, bir emekçinin çalışma yaşamında, bir halkın kendi diliyle var olabilmesinde ve doğanın korunmasında karşılığını bulmalıdır.

 

Böyle bir adalet anlayışı, yalnızca bugünün eşitsizliklerine karşı çıkmayı değil, başka bir yaşamın mümkün olduğunu gösterecek toplumsal ve demokratik mücadeleyi büyütmeyi de gerektirir.

 

***

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.