MARKSİST TEORİK BİLİNÇTE İKİ ÇİZGİ MÜCADELESİ SORUNU (Ahmet Daşkapan)

Marksist teorik bilinç yalnızca ekonomik sömürüye karşı bir öfke veya adalet arayışı değildir. Marksist teori aynı zamanda toplumsal gelişmeleri, sınıf ilişkilerini, devlet mekanizmasını, ideolojiyi ve örgütlenme biçimlerini bilimsel bir yöntemle analiz etme çabasıdır. Bu nedenle Marksist hareketlerin tarihinde teori ile pratik arasındaki ilişki sürekli bir mücadele alanı olmuştur. Bu mücadele yalnızca dış düşmanlara karşı değil, hareketin kendi içindeki farklı siyasal yönelimler arasında da yaşanmıştır. Marksist literatürde bu durum çoğu zaman “iki çizgi mücadelesi” olarak ifade edilmiştir.

İki çizgi mücadelesi meselesi, özünde sınıf mücadelesinin örgüt ve teori içindeki yansımasıdır. Çünkü işçi sınıfı hareketi hiçbir zaman toplumsal koşullardan bağımsız steril bir alan değildir. Burjuva ideolojisi, küçük burjuva alışkanlıkları, kariyerizm, bürokratizm, liberalizm, milliyetçilik veya sekterlik gibi eğilimler sürekli olarak işçi hareketinin içine sızar. Dolayısıyla Marksist örgütlerin içinde ortaya çıkan görüş ayrılıkları çoğu zaman kişisel meseleler değil, farklı sınıfsal yönelimlerin ideolojik yansımalarıdır.

Bazı devrimci teorik yaklaşımlara göre sosyalizm koşullarında bile sınıf mücadelesi sona ermez. Devrim gerçekleştikten sonra bile eski toplumun düşünsel kalıntıları, bürokratik eğilimler, kariyerizm ve ayrıcalıklı katmanlaşma yeniden ortaya çıkabilir. Bu nedenle parti içindeki ideolojik mücadele yalnızca örgütsel bir mesele değil, toplumsal sınıf çelişkilerinin devam eden bir yansıması olarak değerlendirilmiştir. Bu anlayışa göre devrimci çizgi ile düzenle uzlaşan çizgi arasındaki mücadele, tarihsel gelişimin doğal bir sonucudur.

Marksist teorik bilinç açısından sorun şudur: Bir örgüt içindeki fikir ayrılıkları nasıl ele alınacaktır? Demokratik tartışma kültürü mü geliştirilecektir, yoksa farklı düşünen herkes tasfiye edilmesi gereken unsur olarak mı görülecektir? İşte iki çizgi mücadelesi sorunu tam bu noktada ortaya çıkar.
Teorik olarak iki çizgi mücadelesi, doğru çizgi ile yanlış çizgi arasındaki mücadele olarak tanımlanır. Ancak pratikte bu mesele çoğu zaman bürokratik merkeziyetçiliğin aracı haline getirilebilir. Özellikle örgüt yönetimlerinin kendilerini “tek doğru çizginin temsilcisi” olarak görmeye başlaması, eleştiriyi düşmanlık gibi algılaması ve örgüt içi demokrasiyi bastırması, Marksist hareketlerin tarihindeki en ciddi sorunlardan biri olmuştur.

Bazı devrimci gelenekler, doğru çizginin yanlış çizgiyle mücadele içinde gelişeceğini savunmuştur. Bu anlayışa göre fikir mücadeleleri bastırılmamalı, tam tersine açık biçimde yürütülmelidir. Çünkü eleştiri olmadan teorik gelişim olmaz. Çelişkilerden korkan bir örgüt zamanla dogmatizme sürüklenir. Ancak bu yaklaşımın pratikte zaman zaman sert ideolojik saflaşmalara ve örgüt içi tasfiye süreçlerine dönüştüğü de görülmüştür.

Bu durumun tarihsel örnekleri oldukça fazladır. Pek çok işçi partisi ve sendikal hareket, başlangıçta emekçi demokrasisini savunurken zamanla profesyonel kadroların ve bürokratik yapıların denetimine girmiştir. Böyle durumlarda “iki çizgi mücadelesi” kavramı, teorik gelişim aracı olmaktan çıkıp muhalefeti bastırma aracına dönüşebilmiştir. Farklı düşünen kadrolar “disiplinsizlik”, “hizipçilik”, “örgüte zarar verme” veya “yanlış bilinç” gibi suçlamalarla dışlanmıştır.

Oysa Marksist teori açısından eleştiri ve özeleştiri mekanizması örgütsel yaşamın doğal parçasıdır. Bir örgütte bütün üyelerin aynı düşünmesi zaten mümkün değildir. Toplumsal gerçeklik sürekli değişirken, mücadele yöntemleri üzerine farklı düşünceler ortaya çıkması kaçınılmazdır. Sorun farklı düşüncelerin varlığı değil, bu farklılıkların nasıl yönetildiğidir.

Marksist teorik bilinç açısından sağlıklı olan yaklaşım, fikir mücadelelerini düşmanlaştırmadan yürütmektir. Çünkü teori ancak eleştirel tartışma ortamında gelişebilir. Tartışmanın olmadığı yerde dogmatizm oluşur. Dogmatizm ise Marksizmi canlı bir analiz yöntemi olmaktan çıkarıp kutsal metin ezberine dönüştürür.

İki çizgi mücadelesinin en tehlikeli biçimlerinden biri, örgüt yönetimlerinin kendilerini sınıfın yerine koymasıdır. Bu durumda parti veya sendika yöneticileri, örgütü işçi sınıfının kolektif iradesi olarak değil, kendi denetim alanları olarak görmeye başlar. Böylece teorik mücadele yerini hiyerarşik itaate bırakır. Örgüt üyelerinden bilinçli katılım değil, sadakat beklenir. Bu durum zamanla bürokratik kastlaşmayı doğurur.

Marksist teori açısından işçi sınıfının kurtuluşu, işçi sınıfının kendi eseri olmak zorundadır. Bu nedenle örgüt içi demokrasi yalnızca teknik mesele değildir. Bu aynı zamanda sınıf siyasetinin özüdür. İşçilerin söz hakkının olmadığı, eleştirinin bastırıldığı, yöneticilerin sorgulanamadığı bir yapı uzun vadede devrimci karakterini kaybeder.

Özellikle beyaz yakalı bürokratik katmanların örgütler üzerindeki etkisi burada önemlidir. İşçi hareketi içinde zamanla oluşan profesyonel yönetici katmanları, örgütü tabandan koparabilir. Böyle durumlarda iki çizgi mücadelesi gerçek anlamını kaybederek yönetici elit ile taban arasındaki gerilime dönüşür. Bürokratik yapı kendi devamlılığını örgütün ve mücadelenin önüne koymaya başlar.

Bazı teorik yaklaşımlar tam da bu nedenle “kitle çizgisi” anlayışını geliştirmiştir. Buna göre örgüt yalnızca yukarıdan yöneten bir mekanizma değil, halktan öğrenen ve yeniden halka dönen bir siyasal süreç olmalıdır. Eğer örgüt tabanın eleştirilerine kapanırsa, zamanla kendi içinde ayrıcalıklı bürokratik yapı üretir ve sınıftan uzaklaşır.

Marksist teorik bilinç açısından önemli olan nokta, farklı fikirlerin hangi sınıfsal zemine dayandığını analiz edebilmektir. Her eleştiri düşmanlık değildir. Her disiplin talebi de devrimcilik anlamına gelmez. Bazen en büyük bürokratik tahribat, “örgütü koruma” söylemi altında yapılır.

Bu nedenle iki çizgi mücadelesi meselesi, yalnızca ideolojik doğruluk sorunu değildir. Aynı zamanda örgüt kültürü, demokrasi anlayışı ve sınıfla kurulan ilişkinin niteliğiyle ilgilidir. İşçi sınıfı hareketi ne kadar demokratik, katılımcı ve eleştiriye açık olursa, teorik gelişim kapasitesi de o kadar güçlü olur.
Marksist teori durağan değil, diyalektik bir düşünce yöntemidir. Diyalektik düşünce ise çelişkilerin varlığını kabul eder. Çelişkileri bastırmak yerine anlamaya çalışır. Bu nedenle Marksist hareketlerde fikir ayrılıklarının ortaya çıkması doğal bir olgudur. Asıl mesele, bu çelişkilerin devrimci gelişime mi yoksa bürokratik yozlaşmaya mı hizmet ettiğidir.

Bugün dünya genelinde birçok sol örgüt ve sendikal yapı tam da bu sorunlarla karşı karşıyadır. Bürokratikleşme, lider merkezli siyaset, eleştiri kültürünün zayıflaması, üyelerin pasifleştirilmesi ve teorik üretimin gerilemesi ciddi kriz alanlarıdır. Bu nedenle iki çizgi mücadelesi konusu güncelliğini korumaktadır.

Gerçek Marksist teorik bilinç, kör sadakat değil eleştirel bilinç üretmek zorundadır. Çünkü bilinçsiz sadakat örgütleri güçlendirmez. Tam tersine onları düşünemez hale getirir. İşçi sınıfı hareketinin ilerlemesi ancak demokratik katılım, kolektif akıl ve sürekli eleştirel yenilenme ile mümkündür.

***

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.