Yol, Yoklukta Varlık ve Ontolojik Özerklik: Alevilikte Temsilin, Mülkiyetin ve Kimliğin Aşılması

Özet

Bu çalışma, temsil kavramını siyasal ve kurumsal bir teknik olarak değil; varlığın, bilginin ve kolektif yaşamın nasıl kurulduğunu belirleyen ontolojik bir aygıt olarak ele almaktadır. Tektanrılı dinlerden Aydınlanma düşüncesine ve modern sol literatüre uzanan çizgide temsil, varlık ile bilgi, birey ile topluluk ve özne ile hakikat arasındaki ayrımı zorunlu kılan temel bir varsayım olarak işlev görmüştür. Makale, bu temsilci ontolojinin mülkiyet ilişkileri, sınıflı toplum ve kimlik temelli tahakküm biçimleriyle kurduğu yapısal bağı açığa çıkarmayı amaçlamaktadır.

Bu çerçevede Alevilik, bir din, kültürel kimlik ya da siyasal talep alanı olarak değil; temsili reddeden, ikilikleri aşan ve ontolojik özerkliğe dayalı bir yol olarak ele alınmaktadır. Alevilikte “yoklukta varlık” anlayışı, hiçliği varlığı disipline eden metafizik bir kategori olmaktan çıkararak temsilin ve aracılığın yokluğunda mümkün olan bütüncül bir varoluş hâlini ifade eder. Cem pratiği, temsilsiz bilgi üretimi ve kolektif iradenin somutlaştığı bir toplumsallık biçimi olarak analiz edilmektedir.

Sonuç olarak çalışma, Aleviliği temsil-sonrası bir toplumsallığın tarihsel ve yaşayan bir örneği olarak konumlandırmakta; modern siyaset teorisi ve sol düşünce için ontolojik düzeyde radikal bir meydan okuma sunduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kavramlar

Alevilik, Yol, Temsil, Yoklukta Varlık, Ontolojik Özerklik, Mülkiyet, Kimlik, Kolektif Özgürlük

1. Giriş

Bu çalışma, temsilin yalnızca siyasal ya da kurumsal bir teknik değil; varlığın nasıl kurulduğunu, bilginin nasıl üretildiğini ve kolektif yaşamın hangi ontolojik zeminde mümkün kılındığını belirleyen temel bir yapı olduğunu ileri sürer. Modern siyaset teorisi, teoloji ve sol düşünce, farklı biçimlerde de olsa temsil mekanizmasını kaçınılmaz bir zorunluluk olarak kabul eder. Bu kabul, birey ile kolektif, bilgi ile iktidar, varlık ile anlam arasında kalıcı ikilikler üretir. Temsil, bu ikiliklerin hem sonucu hem de yeniden üretim aracıdır.

Alevilik ise temsilin yokluğunu bir eksiklik olarak değil, bilinçli ve tarihsel bir ontolojik tercih olarak kurar. Bu tercih, ne mistik bir geri çekiliş ne de siyaset dışı bir kapanmadır; tersine, varlığın parçalanmasına, bilginin aracılar eliyle tahakküm altına alınmasına ve kolektif iradenin dışsallaştırılmasına karşı radikal bir karşı-ontoloji sunar. Alevilik bu anlamda bir din ya da kimlik sistemi değil; doğrudan yaşanan, temsilsiz işleyen ve mülkiyet ilişkilerinin dışında konumlanan bir yol ve varoluş pratiğidir.

Bu makale, Alevilikte temsilin yokluğunu, tektanrılı dinlerin hiçlik anlayışı, modern Aydınlanma düşüncesinin lineer zaman ve akıl kurgusu ile modern solun parti, öncülük ve temsil ontolojisiyle karşılaştırmalı olarak ele alır. Temel sav, hiçlik kavramının teolojik ve seküler biçimleriyle varlığı disipline eden bir ontolojik aygıt olduğu; buna karşılık Aleviliğin “yoklukta varlık” anlayışının ikilikleri aşan, temsile ihtiyaç duymayan ve kolektif özerkliği doğrudan mümkün kılan bir varlık hâli sunduğudur.

Bu çerçevede çalışma, ontoloji ve epistemoloji arasındaki gerilimi bilinçli biçimde sertleştirir; temsilin sınıflı toplum, mülkiyet ilişkileri ve vatandaşlık rejimleriyle kurduğu bağı açığa çıkarır; modern sol literatürle doğrudan polemik kurarak Aleviliği temsil-sonrası bir toplumsallığın tarihsel ve teorik imkânı olarak konumlandırır. Böylece Alevilik, korunması gereken bir inanç ya da kültürel miras olarak değil, çağdaş özgürleşme tartışmaları için radikal bir ontolojik müdahale olarak ele alınır.

Bu çalışma, Aleviliği bir din olarak değil; temsil, mülkiyet ve kimlik kategorilerini aşan ontolojik bir yol olarak ele almayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede, tektanrılı dinlerdeki hiçlik anlayışı ile modern temsilci siyaset ve mülkiyet ilişkileri eleştirilerek Alevilikte yoklukta varlık ve kolektif özerklik kavramları tartışılacaktır.

2. Temsilin Ontolojik ve Toplumsal İşlevi

Temsil, birey ile varlık, birey ile topluluk ve birey ile iktidar arasında kurulan dolayım mekanizmasıdır. Bu dolayım, ontolojik bir bölünmeye yol açar: özne-nesne, yöneten-yönetilen, kutsal-dünyevi gibi ikilikler temsil aracılığıyla kurumsallaşır. Temsil, bu yönüyle yalnızca siyasal değil, varoluşsal bir ayrıştırma pratiğidir.

3. Vatandaşlık, Mülkiyet ve Sınıflı Toplum Bağlamında Temsil

Modern toplumda temsil, vatandaşlık ilişkisi üzerinden işler. Vatandaşlık ise mülkiyetle doğrudan bağlantılıdır. Hak, temsil ve siyasal katılım, mülk sahibi olma ve hukuki tanınma koşullarına bağlanır. Bu durum, temsilin sınıflı toplumun yeniden üretiminde merkezi bir rol oynadığını gösterir. Temsil, bu bağlamda topluluk iradesini parçalayarak sınıfsal iktidarı meşrulaştırır.

4. Tektanrılı Ontolojide Hiçlik ve İkilik

Tektanrılı dinlerde dünya, bir başlangıcı ve sonu olan yaratılmış bir varlık olarak düşünülür. Bu anlayış, hiçliği varlığın öncesinde ya da dışında konumlandırır. Ruh-beden, canlı-cansız, kutsal-dünyevi ayrımları bu ontolojik çerçevenin ürünüdür. Bu ikilikler, beden üzerinde ruhun, doğa üzerinde insanın tahakkümünü meşrulaştırır.

5. Aydınlanma ve Seküler Temsilin Sürekliliği

Aydınlanma düşüncesi, teolojik dili terk etmiş olsa da ontolojik ikilikleri korumuştur. Akıl, zaman ve mekân lineer ve araçsal bir biçimde yeniden kurgulanmıştır. Böylece doğa nesneleşmiş, insan ise üretim ve mülkiyet ilişkileri içinde tanımlanmıştır. Seküler temsil, teolojik temsilin dönüştürülmüş bir biçimi olarak varlığını sürdürmüştür.

6. Alevilik: Din Değil, Yol

Alevilik, aşkın bir Tanrı tasavvuruna dayalı bir din değil; varlığın doğrudan deneyimlendiği bir yol olarak şekillenmiştir. Yol, bilginin ve ahlakın yukarıdan aşağıya aktarılmadığı; cem ve ritüel içinde kolektif olarak üretildiği bir varoluş biçimidir. Bu nedenle Alevilikte temsil, ruhban sınıfı ve hiyerarşik yapı bulunmaz.

7. Yoklukta Varlık Kavramı

Alevilikte yokluk, metafizik bir boşluk değil; temsilin, aracının ve ikiliğin yokluğudur. Yoklukta varlık, birey ve topluluğun kendi varlığını doğrudan, eşitlikçi ve kolektif biçimde deneyimlemesidir. Bu anlayış, hiçliği iktidarın metafizik zemini olmaktan çıkarır.

8. Yol, Cem ve Varlıkta Var Olma Deneyimi

Cem, Alevi yolunun toplumsal ve ontolojik tezahürüdür. Cem’de herkes eşit özne olarak yer alır; kimlikler ve statüler askıya alınır. Bu durum, varlığın bölünmeden ve aracısız biçimde deneyimlenmesini mümkün kılar.

9. Kimlik, Cinsiyet ve Mülkiyetin Ontolojik Eleştirisi

Irk, etnisite, milliyet ve cinsiyet ayrımları tarihsel olarak mülkiyet ilişkileriyle birlikte ortaya çıkmıştır. Alevilikte bu kimlikler ontolojik bir temel oluşturmaz. Yol, insanı bu kategorilerin ötesinde, bütüncül bir varlık olarak ele alır.

10. Temsilin Yokluğu ve Dış Müdahaleye Direnç

Temsilin reddi, Alevi topluluklarını hem içsel iktidar birikimine hem de dışsal müdahalelere karşı dirençli kılar. Temsilin olmadığı yerde topluluk iradesi gasbedilemez ve dış güçler adına konuşulamaz.

11. Temsil Edilemeyen Yol: Alevilikte Ontolojik Direnç ve Politik Tehdit

Aleviliğin tarihsel olarak dışlanmasının, bastırılmasının ve sürekli olarak “tanımlanmak” istenmesinin temel nedeni, onun temsil edilememesi değil; temsil edilemez olmasıdır. Modern siyasal akıl, ister liberal ister sosyalist biçimde ortaya çıksın, ancak temsil edilebilen varlıklarla ilişki kurabilir. Temsil edilemeyen, yani adına konuşulamayan, merkezi bir özneye indirgenemeyen ve iradesi dışsallaştırılamayan varlık biçimleri, bu akıl için doğrudan bir tehdit oluşturur.

Alevilik, bu tehdidi bilinçli bir siyasal programla değil; ontolojik yapısıyla üretir. Yol, adına konuşulmayı reddeder. Pir, dede ya da rehber; kolektifin temsilcisi değil, yolun içindeki geçici bir eşiktir. Bilgi, karar ve irade bir merkezde toplanmaz, devredilmez ve kurumsallaşmaz. Bu nedenle Alevilik, modern anlamda kurumsallaştırılamaz; çünkü kurum, temsilin kalıcılaşmış hâlidir.

Bu durum, modern sol açısından da rahatsız edicidir. Çünkü sol, devleti, sınıfı ya da halkı temsil etmeksizin siyaset yapmayı düşünemez. Parti, bu düşüncenin ontolojik çekirdeğidir. Parti, yalnızca bir örgüt değil; varlığın nasıl kurulacağına dair örtük bir metafiziktir. Bu metafizikte kolektif, ancak temsil edildiği ölçüde vardır. Alevilik ise tam tersini söyler: Varlık, temsil edildiği için değil; doğrudan yaşandığı için vardır.

Bu nedenle Alevilik, modern solun “kazanılması”, “örgütlenmesi” ya da “bilinçlendirilmesi” gereken bir alan olarak görüldüğü her durumda tahrif edilir. Yol, ideolojiye çevrilmek istendiği anda parçalanır; politik özneye dönüştürüldüğü anda kendini yitirir. Bu, bir geri çekilme ya da pasiflik değil; temsil mantığına karşı ontolojik bir savunmadır.

Alevilikte temsilsizlik, savunmacı bir yokluk değil; kurucu bir dirençtir. Bu direnç, devlete karşı olduğu kadar devrimci öncüye, entelektüel rehbere ve dışsal kurtarıcı figürlere karşı da yöneliktir. Çünkü yol, kurtarılacak bir şey değil; yaşanan bir varoluş hâlidir. Kimsenin adına konuşulamaz, kimseye devredilemez.

Bu bağlamda Alevilik, modern politik tahayyülün sınırlarını zorlayan radikal bir imkân sunar: temsil-sonrası bir toplumsallık. Bu toplumsallıkta politika, iktidar üretimi değil; birlikte var olmanın sürekliliğidir. Bilgi, uzmanlık değil; paylaşımdır. İrade, merkezî karar değil; rızalık hâlidir.

Dolayısıyla Aleviliğin politik önemi, taleplerinde ya da programlarında değil; temsil edilemez oluşundadır. Onu tehlikeli kılan da budur. Çünkü temsil edilemeyen yönetilemez; yönetilemeyen ise modern iktidar biçimleri için kabul edilemezdir. Alevilik bu nedenle bastırılır, folklorize edilir ya da kimlik siyasetine indirgenir. Ancak yol, bu indirgemelerin tamamına ontolojik düzeyde direnmeye devam eder.

12. Ontoloji ve Epistemoloji Ayrımının Radikalleştirilmesi

Ontoloji ve epistemoloji, modern düşüncede çoğu zaman birbirinden ayrılmış; hatta epistemoloji ontolojinin önüne geçirilmiştir. Bilgi, varlıktan bağımsız, öznenin zihinsel yetisi olarak ele alınmış; varlık ise bilginin nesnesi hâline indirgenmiştir. Bu ayrım, temsili zorunlu kılar: bilen özne, bilinen nesne adına konuşur. Böylece temsil yalnızca siyasal değil, epistemolojik bir zorunluluk gibi sunulur.

Alevilikte ise ontoloji ile epistemoloji ayrışmaz. Bilgi, varlığın dışından üretilmez; varlığın içinde, yol ve cem pratiği aracılığıyla ortaya çıkar. Bilmek, temsil etmek değil; birlikte var olmak, birlikte deneyimlemektir. Bu nedenle Alevi epistemolojisi temsile değil, doğrudan katılıma dayanır. Ontoloji ve epistemolojinin bu iç içeliği, Aleviliği modern bilgi rejimlerinden radikal biçimde ayırır.

13. Alevilik ve Modern Sol: Temsil, Özne ve Özgürlük

Modern sol düşünce, tarihsel olarak özgürlük ve eşitlik iddiasıyla ortaya çıkmış olsa da büyük ölçüde modern ontolojinin sınırları içinde kalmıştır. Parti, öncü, temsilci ve program kavramları; topluluk adına konuşan ayrı bir siyasal özne üretmiştir. Bu durum, sol hareketlerin dahi temsil krizini aşamamasına yol açmıştır.

Modern solun öznesi çoğu zaman sınıf, kimlik ya da tarihsel misyonla tanımlanırken; Alevilikte özne, sabit bir kategori değil, yol içinde sürekli yeniden kurulan kolektif bir varoluştur. Alevilikte özgürlük, geleceğe ertelenmiş bir hedef değil; cem ve yol pratiği içinde fiilen yaşanan bir durumdur. Bu yönüyle Alevilik, modern solun sıklıkla düştüğü temsilci ve devlet merkezli özgürlük anlayışını aşan bir ontolojik zemin sunar.

14. Ontolojik Yol Olarak Alevilik ve Siyasal İmkânları

Alevilik, bir ideoloji ya da program sunmaz; ancak ideolojilerin ulaşmak istediği ontolojik bütünlüğü fiilen yaşatır. Temsilin yokluğu, mülkiyetin merkezî olmaması ve kimliklerin ontolojik temel oluşturmaması, Aleviliği siyasal müdahalelere karşı dirençli kılar.

Bu durum, Aleviliğin modern sol açısından romantize edilecek bir kültürel miras değil; temsil-sonrası, devlet dışı ve mülkiyet merkezli olmayan bir özgürlük pratiği olarak yeniden düşünülmesini gerekli kılar.

15. Sol Literatüre Doğrudan Polemik: Temsil, Parti ve Ontolojik Kopuş

15.1. Leninist Temsil ve Parti Ontolojisi

Leninist siyaset anlayışı, işçi sınıfının kendiliğinden bilincinin yetersiz olduğu varsayımına dayanır. Bu varsayım, epistemolojik bir kopuş üretir: sınıf vardır, ancak sınıf bilinci dışarıdan, parti aracılığıyla taşınmalıdır. Böylece parti, sınıfın yerine geçen ayrıcalıklı bir epistemik ve siyasal özne hâline gelir. Bu durum, temsilin yalnızca taktik bir araç değil, ontolojik bir zorunluluk olarak kurulmasına yol açar.

Alevilik açısından bu yaklaşım temel bir ontolojik sorun barındırır. Bilginin ve bilincin dışsallaştırılması, varlıkla bilgi arasına mesafe koyar. Oysa Alevi yolunda bilinç dışarıdan taşınmaz; cem içinde, kolektif deneyimle üretilir. Bu nedenle Leninist temsil anlayışı, özgürleştirici değil; yeni bir aracılık ve tahakküm biçimi üretir.

15.2. Gramsci, Hegemonya ve Temsilin İnceltilmesi

Gramsci, zorun çıplak biçimlerine karşı kültürel hegemonya kavramını geliştirerek temsilin daha inceltilmiş bir biçimini kurar. Ancak hegemonya, yine de topluluk adına konuşan bir öncü özne varsayar. Organik aydın, halkın içinden çıksa bile halk adına konuşan ayrı bir konuma yerleşir.

Bu bağlamda Gramsciyen yaklaşım, temsili ortadan kaldırmaz; onu daha sofistike ve görünmez hâle getirir. Alevilikte ise ne öncü ne de organik aydın vardır. Bilgi ve irade temsil edilmez; cem içinde doğrudan paylaşılır. Bu durum, hegemonya kurmak yerine tahakkümü ontolojik olarak imkânsızlaştırır.

15.3. Parti, Program ve Devlet Ufku Eleştirisi

Modern solun büyük bölümü, nihai hedef olarak devleti ele geçirmeyi ya da dönüştürmeyi benimser. Parti, program ve strateji bu hedef etrafında şekillenir. Ancak bu yaklaşım, devleti ontolojik olarak sorgulamaz; onu ele geçirilecek bir araç olarak kabul eder.

Alevi yolunda ise devlet ufku yoktur. Yol, iktidarı ele geçirmeyi değil; iktidarsız bir varoluşu mümkün kılmayı hedefler. Bu yönüyle Alevilik, devlet sonrası değil; devlet öncesi ve devlet dışı bir ontolojik pratiği temsil eder.

15.4. Ontolojik Kopuş Olarak Alevilik

Alevilik, modern solun temsil, öncülük ve devlet merkezli ontolojisinden radikal bir kopuşu ifade eder. Bu kopuş, politik taktik düzeyinde değil; varlık ve bilgi düzeyinde gerçekleşir. Alevilik, sınıfı, kimliği ya da tarihi bir özne olarak yüceltmez; insanı ve topluluğu yol içinde, eşit ve aracısız bir varoluşta buluşturur.

Bu nedenle Alevilik, sol literatüre eklemlenecek bir kültürel unsur değil; solun ontolojik varsayımlarını yeniden düşünmeye zorlayan köklü bir eleştiridir.

16. Sonuç

Alevilik, temsil, mülkiyet ve kimlik temelli ontolojik ayrımları aşan bir yol olarak bütüncül bir varoluş ve özgürlük pratiği sunar. Bu yol, insanın doğayla, toplulukla ve kendisiyle bölünmeden var olabildiği bir onto-epistemolojik deneyimdir. Modern dünyada temsil krizlerinin derinleştiği bir bağlamda Alevilik, fiilî özgürlük ve kolektif özerklik açısından güçlü bir alternatif sunmaktadır.

1. Giriş: Temsil Sorunu Bir Siyasal Değil, Ontolojik Sorundur

Modern siyasal ve toplumsal tartışmaların merkezinde yer alan “temsil” kavramı, çoğu zaman dar anlamıyla siyaset teorisinin bir problemi olarak ele alınmaktadır. Parlamenter sistemler, parti yapıları, seçim mekanizmaları ya da demokratik katılım biçimleri üzerinden yürütülen bu tartışmalar, temsilin kökensel sorununu görünmez kılmaktadır. Oysa temsil meselesi, yalnızca siyasal bir teknik ya da kurumsal bir düzenleme sorunu değil; doğrudan doğruya ontolojik bir ayrışmanın ürünüdür. Bu çalışma, temsil sorununu siyasal biçimlerin ötesine taşıyarak onun varlık anlayışıyla kurduğu tarihsel ve yapısal bağı açığa çıkarmayı amaçlamaktadır.

Temsil, en yalın hâliyle bir şeyin kendisi olmaksızın onun yerine konuşma, karar verme ya da anlam üretme iddiasıdır. Bu iddia, varlık ile bilgi, özne ile nesne, yapan ile yapılan arasındaki ayrımı önceden varsayar. Dolayısıyla temsil, ontolojik bir bölünmenin ifadesidir. Varlığın kendi kendini ifade edemeyeceği, bilginin dışsal bir özne tarafından taşınması gerektiği kabulü, temsilin zorunlu ve kaçınılmaz olduğu düşüncesini üretir. Bu kabul, tarihsel olarak tektanrılı dinlerin aşkın ontolojisinden modern felsefenin özne merkezli epistemolojisine kadar uzanan geniş bir sürekliliğe sahiptir.

Tektanrılı ontolojide Tanrı, varlığın dışında ve üstünde konumlanmış mutlak bir temsil makamıdır. Dünya, Tanrı’nın iradesinin temsili olarak anlam kazanır; insan ise bu iradeyi anlamaya ve taşımaya yetkili bir özneye indirgenir. Modern çağda Tanrı’nın yerini akıl, bilim ya da tarihsel zorunluluk aldığında temsil ortadan kalkmaz; yalnızca biçim değiştirir. Bu kez filozof, bilim insanı, öncü parti ya da organik aydın, hakikatin taşıyıcısı olarak konumlanır. Böylece temsil, sekülerleşmiş fakat ontolojik olarak korunmuş bir iktidar biçimi olarak varlığını sürdürür.

Bu bağlamda temsil, mülkiyet ilişkilerinden ve sınıflı toplumdan bağımsız düşünülemez. Temsil edebilme yetkisi, tarihsel olarak mülkiyet sahibi özneye tanınmış bir ayrıcalıktır. Vatandaşlık, hak ve temsil arasındaki bağ tam da bu maddi zeminde kurulur. Temsil edilenler çoğu zaman kendi yaşam koşullarını belirleme gücünden yoksun bırakılmış; bilgi, karar ve gelecek tasarımı onlar adına konuşan yapılara devredilmiştir. Böylece temsil, yalnızca bir anlatım biçimi değil, aynı zamanda el koyma ve tahakküm mekanizması hâline gelmiştir.

Bu makale, temsilin bu ontolojik ve maddi karakterini sorgularken Aleviliği din ya da kültürel bir kimlik olarak değil, temsili reddeden bir “yol” olarak ele almaktadır. Alevilikte hakikat, temsil edilen bir bilgi değil; yaşanan, paylaşılan ve kolektif olarak üretilen bir varoluş hâlidir. Bu yönüyle Alevilik, modern siyaset teorisinin ve sol literatürün büyük ölçüde gözden kaçırdığı radikal bir ontolojik kopuşu ifade eder. Çalışmanın amacı, bu kopuşu görünür kılmak ve temsil-sonrası bir toplumsallığın imkânlarını teorik düzeyde tartışmaya açmaktır.

2. Ontoloji ve Epistemoloji Ayrımı: Temsilin Zorunlu Varsayımı

Ontoloji ile epistemoloji arasındaki ayrım, modern düşüncenin en temel fakat aynı zamanda en ideolojik ayrımlarından biridir. Ontoloji, varlığın ne olduğu sorusunu; epistemoloji ise bu varlığın nasıl bilineceği sorusunu ele alır. Ancak bu iki alanın birbirinden koparılarak düşünülmesi, masum bir teorik ayrım değil, belirli bir iktidar düzeninin felsefi önkoşuludur. Çünkü varlık ile bilgi arasına mesafe koyulduğu anda, bu mesafeyi dolduracak bir aracıya ihtiyaç doğar. İşte temsil tam da bu noktada ortaya çıkar.

Modern epistemolojide özne, bilginin sahibi ve taşıyıcısı olarak konumlandırılırken nesne, bilinen ve üzerinde tasarruf edilen bir şeye indirgenir. Bu ayrım, yalnızca insan ile doğa arasında değil, insanlar arasında da hiyerarşik bir düzen üretir. Bilenler ve bilinenler, yönetenler ve yönetilenler, temsil edenler ve temsil edilenler bu ontolojik kopuşun toplumsal karşılıklarıdır. Temsil böylece yalnızca bir anlatım biçimi değil, varlığın kendi kendini bilme ve ifade etme yetisinin elinden alınmasıdır.

Alevilikte ise ontoloji ile epistemoloji arasında böyle bir yarılma yoktur. Bilgi, varlığın dışına yerleştirilmiş soyut bir hakikat değil; yaşamın içinde, yol pratiğiyle birlikte üretilen bir deneyimdir. Bu nedenle Alevilikte temsil zorunlu bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaz. Çünkü varlık, kendini bilme ve ifade etme kapasitesini başka bir özneye devretmez. Yol, bilginin taşındığı bir kanal değil; bizzat bilginin kendisidir.

3. Hiçlik Kavramı: Tektanrılı Ontolojilerde Başlangıç, Son ve Tahakküm

Hiçlik kavramı, tektanrılı dinlerde varlığın düşünülme biçiminin merkezinde yer alır. Dünya yoktan yaratılmıştır; zamanın bir başlangıcı ve bir sonu vardır; varlık, mutlak bir iradenin dışsal müdahalesiyle anlam kazanır. Bu ontolojik kurgu, varlığı kendi iç dinamiklerinden koparır ve onu aşkın bir merkeze bağımlı hâle getirir. Hiçlik, burada özgürleştirici bir boşluk değil; varlığın sürekli olarak borçlu ve eksik kılındığı bir zemindir.

Bu anlayış, bir dizi ikiliği beraberinde getirir: yaratan–yaratılan, ruh–beden, canlı–cansız. Ruhun bedenden üstün kılınması, beden üzerinde ahlaki ve siyasal bir tahakkümü meşrulaştırır. Canlı ile cansız arasındaki keskin ayrım ise toprağın, doğanın ve maddi dünyanın sömürülebilir bir nesneye indirgenmesine yol açar. Hiçlik böylece yalnızca metafizik bir kategori değil, çok katmanlı bir tahakküm rejiminin ontolojik temelidir.

Alevi yol anlayışında ise varlık, hiçliğin içinden çıkıp ona geri dönen bir nesne değildir. Varlık, sürekli bir devinim, dönüşüm ve ilişkisellik hâlidir. Başlangıç ve son fikri yerine süreklilik ve döngüsellik esastır. Bu nedenle Alevilikte ruh–beden, canlı–cansız gibi ayrımlar ontolojik bir mutlaklık taşımaz. Varlık bölünmez; parçalara ayrılarak hiyerarşik bir düzene sokulmaz.

4. Aydınlanma Ontolojisi: Lineer Zaman, Mekân ve Akılcı Tahakküm

Aydınlanma düşüncesi, teolojik aşkınlığı reddederken onun ontolojik mirasını büyük ölçüde devralmıştır. Tanrı’nın yerini bu kez akıl, bilim ve ilerleme fikri alır. Zaman lineerleşir; tarih, ilkelden gelişmişe doğru ilerleyen tek yönlü bir çizgi olarak kurgulanır. Mekân, ölçülebilir ve denetlenebilir bir alan hâline gelir. Akıl, bu düzenin merkezinde yer alan evrensel temsil makamıdır.

Bu ontolojik çerçevede de temsil vazgeçilmezdir. Bilim insanı, filozof ya da siyasal öncü, hakikatin nesnel bilgisine sahip olan özne olarak konumlandırılır. Toplum, bu bilginin uygulanacağı bir nesneye dönüşür. Aydınlanma, böylece teolojik tahakkümü sona erdirmez; onu seküler bir biçimde yeniden üretir. Akıl adına konuşanlar, tıpkı Tanrı adına konuşanlar gibi temsil yetkisini tekelleştirir.

Alevi yol anlayışı, lineer zaman ve ilerleme fikrini reddeder. Yol’da geçmiş, şimdi ve gelecek birbirinden kopuk değildir; deneyim, bellek ve pratik iç içe geçmiştir. Mekân, soyut bir koordinat sistemi değil; ilişkilerin ve karşılaşmaların yaşandığı canlı bir alandır. Akıl ise bedenden, duygudan ve kolektif deneyimden kopuk bir üst ilke değildir.

5. Temsil, Mülkiyet ve Vatandaşlık: Sınıflı Toplumun Ontolojik Zemini

Temsil ile mülkiyet arasındaki ilişki, modern siyasal düşüncede çoğu zaman görünmez kılınır. Oysa temsil edebilme yetkisi, tarihsel olarak mülkiyet sahibi öznenin ayrıcalığıdır. Vatandaşlık, bu ayrıcalığın hukuki biçimidir. Haklar, mülkiyet ilişkileri üzerinden tanımlanır; temsil ise bu hakların siyasal alanda dolaşıma sokulma biçimidir.

Sınıflı toplumda temsil, kolektif yaşamın parçalanmasının aracıdır. Topluluk, kendi adına konuşma yetisini temsilcilere devrettiği anda kendi ontolojik bütünlüğünü yitirir. Karar alma, bilgi üretimi ve gelecek tasarımı doğrudan yaşamın içinden koparılır. Bu kopuş, yalnızca siyasal bir yabancılaşma değil; varlığın kendisine yönelik bir el koymadır.

Alevilikte yol, mülkiyet ilişkilerinin ontolojik belirleyiciliğini aşar. Yol’da birey, sahip olduğu şeylerle değil; paylaştığı yaşamla anlam kazanır. Vatandaşlık benzeri soyut bir aidiyet yerine rızaya dayalı kolektiflik esastır. Temsil bu nedenle gereksizdir; çünkü varlık, başkası adına konuşulacak bir nesne değil, birlikte yaşanan bir bütündür.

6. Alevilik Din Değil, Yol: Temsilsiz Bir Onto-Epistemoloji

Aleviliği bir “din” kategorisi içinde ele almak, onu tanımlamak değil; tam tersine, onu baştan yanlış konumlandırmak anlamına gelir. Din kategorisi, tektanrılı ontolojilerin ürünüdür ve belirli yapısal varsayımlar içerir: aşkın bir kurucu irade, başlangıcı ve sonu olan lineer bir zaman anlayışı, dogmatik bir hakikat rejimi, temsil yoluyla işleyen kurumsal bir yapı ve inanan–inanmayan ayrımı. Bu varsayımların her biri, Alevi yol anlayışıyla ontolojik düzeyde çelişir. Bu nedenle Alevilik, dinler tarihi ya da inanç sistemleri içinde sınıflandırılabilecek bir olgu değil; başlı başına farklı bir varlık ve bilgi anlayışını ifade eden bir “yol”dur.

Yol kavramı, Alevilikte metaforik değil, ontolojiktir. Yol, izlenen bir öğretinin ya da aktarılmış bir dogmanın adı değildir; varlığın bizzat kendisini kurma ve yaşama biçimidir. Yol’da hakikat, dışsal bir kaynaktan öğrenilmez; temsil edilmez, öğretilmez ya da dayatılmaz. Hakikat, yürünerek, paylaşılarak ve birlikte yaşanarak açığa çıkar.

Bu nedenle Alevilikte bilgi, nesnelleştirilmiş bir içerik değil; ilişki içinde üretilen bir deneyimdir. Ontoloji ile epistemoloji burada ayrışmaz; bilmek, var olmakla eşanlamlıdır.

Dinlerde hakikat, aşkın bir merkeze aittir ve bu merkezin yeryüzündeki temsilleri aracılığıyla dolaşıma sokulur. Peygamber, ruhban sınıfı ya da kutsal metin, bu temsil zincirinin halkalarıdır. Alevilikte ise böyle bir temsil zinciri yoktur. Dede, pir ya da rehber figürleri, hakikatin sahibi ya da temsilcisi değildir; yolun yürünmesine eşlik eden deneyim taşıyıcılarıdır. Bu figürlerin konumu hiyerarşik değil, ilişkisel ve geçicidir. Yetke, kişide değil; yolun kendisinde ve kolektif rızada anlam kazanır.

Bu noktada yol anlayışı, temsilin ontolojik zeminini kökten ortadan kaldırır. Temsil, ancak varlık ile bilgi, özne ile hakikat arasına mesafe konulduğunda mümkün olur. Oysa Alevi yolunda varlık, kendi kendini ifade eden ve anlamlandıran bir bütündür. Yol’da birey, edilgen bir inanan ya da öğretinin alıcısı değildir; yolun aktif bir kurucusudur. Her can, hem öğrenen hem öğreten, hem taşıyan hem dönüştürendir. Bu nedenle yol, tekil öznelerin toplamı değil; bölünmemiş bir kolektif varoluş hâlidir.

Aleviliğin “yol” olarak kavranması, aynı zamanda kimlik siyasetinin de dışına çıkmayı zorunlu kılar. Din, mezhep ya da etnik aidiyetler, modern siyasal düzenin sınıflandırıcı ve yöneten kategorileridir. Bu kategoriler, bireyi ve topluluğu temsil edilebilir, sayılabilir ve yönetilebilir kılmak için üretilmiştir. Alevi yolunda ise kimlik, sabit ve dışsal bir aidiyet değil; ilişki içinde sürekli kurulan bir varoluş biçimidir. Yol, ırk, etnisite, milliyet ya da cinsiyet gibi ayrımları ontolojik belirleyenler olarak kabul etmez; bunlar yolun hakikatine göre ikincil ve aşılması gereken bölünmelerdir.

Bu nedenle Alevilik, ne çoğulcu bir din yorumu ne de alternatif bir inanç sistemi olarak anlaşılabilir. O, temsil-sonrası bir ontolojinin tarihsel ve yaşayan bir örneğidir. Yol, varlığın kendi adına konuşabildiği, bilginin mülkiyet altına alınmadığı ve kolektif yaşamın parçalanmadığı bir varoluş alanı açar. Bu alan, modern devletin, sınıflı toplumun ve temsilci siyaset biçimlerinin dışında konumlanır. Alevilik tam da bu nedenle yalnızca kültürel ya da teolojik bir mesele değil; ontolojik, epistemolojik ve siyasal olarak radikal bir kopuştur.

7. Irk, Etnisite, Milliyet ve Cinsiyet Ayrımlarının Ontolojik Kökeni: Mülkiyet ve Tahakküm

Irk, etnisite, milliyet ve cinsiyet gibi kategoriler, modern düşüncede çoğu zaman tarihsel, kültürel ya da sosyolojik olgular olarak ele alınır. Bu yaklaşımlar, söz konusu ayrımların daha derin bir düzeyde, ontolojik bir bölünmeye dayandığını gözden kaçırır. Oysa bu kategoriler, varlığın parçalanması ve bu parçaların hiyerarşik biçimde düzenlenmesiyle ortaya çıkan tahakküm biçimleridir. Bu parçalanmanın temelinde ise mülkiyet ilişkisi yer alır.

Mülkiyet, yalnızca nesnelerin sahipliğiyle ilgili bir ekonomik ilişki değildir; varlığın kim tarafından, nasıl ve hangi sınırlar içinde tanımlanabileceğini belirleyen ontolojik bir ilkedir. Toprağın mülk hâline gelmesi, bedenin denetlenebilir bir nesneye indirgenmesini mümkün kılar. Beden üzerinde kurulan bu tahakküm, cinsiyet ayrımının maddi zeminini oluşturur. Kadın bedeni, üretim, yeniden üretim ve soyun devamı üzerinden kontrol altına alınırken; erkek bedeni, mülkiyetin ve siyasal iktidarın taşıyıcısı olarak konumlandırılır. Cinsiyet ayrımı, böylece biyolojik bir farklılıktan çok, mülkiyet temelli bir iktidar düzeninin ontolojik ifadesi hâline gelir.

Benzer biçimde, ırk ve etnisite ayrımları da toprağın, emeğin ve yaşam alanlarının mülkiyetine dayalı olarak şekillenir. Belirli toplulukların “yerli”, “yabancı”, “üstün” ya da “geri” olarak tanımlanması, maddi kaynakların paylaşımı ve denetimiyle doğrudan ilişkilidir. Milliyetçilik ise bu ayrımları siyasal bir çatı altında sabitleyen modern bir tahakküm formudur. Ulus, ortak bir varoluş biçimi değil; mülkiyet rejiminin ve devlet egemenliğinin ideolojik ifadesidir. Vatandaşlık, bu rejime dâhil olmanın koşullu biçimidir.

Alevi yol anlayışı, bu ayrımların hiçbirini ontolojik belirleyenler olarak kabul etmez. Yol’da insan, sahip olduğu mülkle, ait olduğu kimlikle ya da bedensel özellikleriyle tanımlanmaz. İnsan, can olarak kavranır; can ise bölünmez bir varlık hâlidir. Can kavramı, ruh–beden, kadın–erkek, yerli–yabancı gibi ikilikleri aşan bir ontolojik bütünlüğü ifade eder. Bu nedenle Alevilikte cinsiyet, etnisite ya da milliyet, yolun hakikati açısından ikincil değil; aşılması gereken bölünmeler olarak görülür.

Bu aşma, kimliklerin inkârı anlamına gelmez. Aksine, kimliklerin ontolojik tahakküm araçları olmaktan çıkarılmasıdır. Yol’da hiçbir kimlik, temsil edilmesi gereken sabit bir öz olarak kutsanmaz. Kimlikler, ilişkisel ve geçici deneyimlerdir; varlığın özünü belirlemez. Bu yaklaşım, modern kimlik siyasetinin ve onun temsilci mantığının kökten bir eleştirisidir. Alevilik, bu yönüyle mülkiyet temelli ontolojinin karşısına, paylaşım ve rıza temelli bir varoluş pratiği koyar.

8. Modern Solun Temsil Ontolojisiyle Hesaplaşma: Lenin, Gramsci ve Parti Biçimi

Modern sol düşünce, tarihsel olarak eşitlik, özgürlük ve sömürü karşıtlığı iddialarıyla ortaya çıkmış olsa da ontolojik düzeyde temsil mantığını büyük ölçüde devralmıştır. Özellikle Leninist siyaset anlayışı, temsil sorununu çözmek yerine derinleştiren bir yapı sunar. Öncü parti fikri, işçi sınıfının kendi deneyiminden doğan bilincin yetersiz olduğu varsayımına dayanır. Bu varsayım, ontoloji ile epistemoloji arasına mesafe koyar: sınıf vardır, fakat kendi hakikatini bilemez; bu hakikat, parti tarafından temsil edilmelidir.

Bu yaklaşım, tektanrılı dinlerdeki peygamber–ümmet ilişkisiyle yapısal bir benzerlik taşır. Hakikat, aşkın bir yerde değilse bile topluluğun dışına yerleştirilmiştir. Parti, tarihsel zorunluluğun ve bilimsel bilginin taşıyıcısı olarak konumlanır. Böylece kolektif, kendi adına konuşma yetisini kaybeder; temsil edilen bir nesneye dönüşür. Bu durum, sınıfsız bir toplum hedefi adına savunulsa bile ontolojik olarak sınıflı bir ilişki üretir.

Gramsci’nin hegemonya ve organik aydın kavramları, bu temsil sorununu daha inceltilmiş bir biçimde yeniden üretir. Organik aydın, sınıfın içinden çıksa bile onun adına konuşan ve bilinç üreten özel bir konuma sahiptir. Hegemonya, rıza yoluyla kurulduğu için daha demokratik görünür; ancak ontolojik bölünme ortadan kalkmaz. Bilen ile bilinen, yönlendiren ile yönlendirilen arasındaki mesafe korunur. Temsil, bu kez zor yoluyla değil, kültürel ve ideolojik aracılar üzerinden işler.

Parti biçimi, ister Leninist ister Gramsciyen olsun, kolektif varoluşu parçalayarak işler. Karar alma süreçleri merkezileşir, bilgi profesyonelleşir ve siyaset ayrı bir uzmanlık alanına dönüşür. Bu durum, temsilin kurumsallaşmış hâlidir. Kolektif yaşam, doğrudan deneyimlenen bir pratik olmaktan çıkar; programlar, bildirgeler ve kadrolar aracılığıyla yönetilen bir nesneye indirgenir.

Alevi yol anlayışı, bu temsilci sol ontolojiyle köklü bir karşıtlık içindedir. Yol’da öncü yoktur; çünkü hakikat, önceden bilinen ve taşınan bir bilgi değildir. Hakikat, birlikte yüründükçe açığa çıkar. Yol’da aydın, kadro ya da temsilci değil; rızaya dayalı eşit canlar vardır. Bu nedenle Alevilik, yalnızca dinî ya da kültürel bir gelenek değil; modern solun çözemediği temsil krizine ontolojik bir alternatif sunar.

Bu alternatif, siyasetin tamamen reddi değil; siyasetin ontolojik olarak yeniden düşünülmesidir. Temsilin yerine doğrudanlık, mülkiyetin yerine paylaşım, kimliğin yerine can kavramı geçtiğinde kolektif özgürlük, soyut bir hedef olmaktan çıkar ve yaşanan bir varoluş hâline gelir.

9. Cem: Temsilsiz Bilgi ve Kolektif İrade

Cem, Alevi yolunun yalnızca ritüel bir ifadesi değil; temsilsiz bir ontoloji ve epistemolojinin somut olarak yaşandığı toplumsal mekândır. Modern dinlerde ibadet, aşkın bir varlığa yönelen bireysel ya da kolektif bir bağlılık eylemi olarak kurulur. Modern siyasal yapılarda ise karar alma süreçleri, temsilciler aracılığıyla kurumsallaştırılmış mekânlara taşınır. Cem, bu iki yapının da dışında konumlanır. O, ne Tanrı adına yapılan bir kulluk ne de kolektif adına konuşan bir temsil mekanizmasıdır. Cem, varlığın kendi kendisiyle ve kolektifle doğrudan karşılaşma hâlidir.

Cem’de bilgi aktarılmaz; dolaşıma girer. Deyişler, nefesler ve sohbetler, sabit bir öğretinin tekrarı değil; kolektif belleğin ve deneyimin canlı olarak yeniden üretilmesidir. Bu nedenle Cem’de bilgi, metinlerde ya da dogmalarda muhafaza edilen bir içerik değil; canlar arasında paylaşılan bir süreçtir. Her can, bu sürecin edilgen bir alıcısı değil, aktif bir kurucusudur. Bilgi temsil edilmez; birlikte yaşanır.

Bu yapı, epistemolojik olduğu kadar ontolojiktir. Çünkü Cem’de bilen ile bilinen arasında ayrım yoktur. Bilgiye sahip olan ayrı bir özne bulunmaz; bilgi, varoluşun içkin bir boyutudur. Modern epistemolojinin temel varsayımı olan özne–nesne ayrımı, Cem pratiğinde askıya alınır. Böylece temsil ihtiyacı da ortadan kalkar. Kimse başkası adına konuşmaz; kimse kolektif iradeyi kendi bedeninde somutlaştırmaz.

Cem’de irade, çoğunluk oylamasıyla ya da merkezî bir karar mekanizmasıyla oluşmaz. İrade, rıza temelinde şekillenir. Rıza, bireysel tercihlerin toplamı değil; kolektif uyumun ve karşılıklı tanınmanın ifadesidir. Bu yönüyle rıza, modern demokrasilerdeki soyut “oy verme” pratiğinden köklü biçimde ayrılır. Oy, bireyi atomize ederken; rıza, canları birbirine bağlar. Cem’de karar, temsil yoluyla değil, ortaklaşa yaşanan bir mutabakatla ortaya çıkar.

Dede ya da pir figürü, bu süreçte belirleyici bir otorite değildir. Onların işlevi, yolu temsil etmek değil; yolun akışını hatırlatmaktır. Yetke, kişide değil; Cem’in kendisinde ve kolektif rızada bulunur. Bu durum, Cem’i hiyerarşik olmayan bir toplumsallık biçimi hâline getirir. Bilgi iktidara dönüşmez; irade mülkiyet altına alınmaz.

Cem’in temsilsiz yapısı, aynı zamanda dışsal müdahalelere karşı ontolojik bir koruma sağlar. Temsilin olmadığı yerde manipülasyon ve yönlendirme de sınırlıdır. Ne devlet, ne parti, ne de başka bir otorite, Cem adına konuşabilir. Cem, kapalı bir cemaat olduğu için değil; temsile kapalı bir ontolojiye sahip olduğu için dış müdahalelere dirençlidir.

Bu bağlamda Cem, modern siyaset teorisinin tahayyül edemediği bir kolektif irade biçimini somutlaştırır. İrade, soyut bir genel çıkar ya da tarihsel zorunluluk olarak değil; birlikte yaşanan, hissedilen ve paylaşılan bir varoluş hâli olarak ortaya çıkar. Alevi yolunda Cem, temsilsiz bilginin ve kolektif iradenin mümkün olduğunu gösteren yaşayan bir örnektir. Bu örnek, yalnızca Aleviliğe özgü bir ritüel değil; temsil-sonrası bir toplumsallığın ontolojik imkânıdır.

10. Yoklukta Varlık ve Hiçlik: Ontolojik Karşıtlığın Teorik Toparlanışı

“Yoklukta varlık” kavramı, Alevi yolunun ontolojik özgünlüğünü kavramak açısından merkezi bir yerde durur. Bu kavram, çoğu zaman metafizik hiçlik anlayışıyla karıştırılır; oysa iki yaklaşım arasında köklü bir karşıtlık vardır. Hiçlik, tektanrılı dinler ve modern felsefe geleneğinde varlığın öncesi ya da karşıtı olarak konumlandırılır. Varlık, hiçlikten çıkar, belirli bir süre boyunca var olur ve yeniden yokluğa döner. Bu çerçevede hiçlik, varlığın anlamını dışsal bir zamansal çerçeveye hapseder: başlangıç, süreç ve son.

Tektanrılı ontolojilerde bu yapı, yaratıcı–yaratılan ayrımıyla birlikte işler. Dünya yoktan yaratılmıştır; dolayısıyla kendi başına yeterli değildir. Varlık, sürekli olarak aşkın bir iradeye borçludur. Bu borçluluk, yalnızca teolojik bir bağımlılık değil, aynı zamanda ontolojik bir eksiklik hâlidir. İnsan, doğa ve toplum, kendi kendine yetmeyen, anlamını dışarıdan alan varlık alanları olarak düşünülür. Hiçlik, bu eksikliğin zeminidir.

Bu ontoloji, zorunlu olarak bir dizi ikilik üretir: ruh–beden, canlı–cansız, öz–görünüş, kutsal–dünyevi. Ruhun bedenden ayrılması, bedeni denetim altına alınabilir bir nesneye dönüştürür. Canlı–cansız ayrımı, doğayı anlam taşıyan bir varlık olmaktan çıkarıp üzerinde tasarruf edilebilecek bir kaynak hâline getirir. Hiçlik, burada varlığın özgürlüğü değil; onun disipline edilmesinin ontolojik gerekçesidir.

Aydınlanma düşüncesi, Tanrı’yı merkezden çektiğinde bu ontolojik yapıyı dağıtmaz; aksine, seküler bir biçimde yeniden kurar. Hiçliğin yerini “bilinmeyen”, “ilkel” ya da “henüz akılla kavranmamış olan” alır. Varlık, bu kez aklın ve bilimin temsil ettiği bir ilerleme çizgisi üzerinde anlam kazanır. Zaman lineerleşir; geçmiş, aşılması gereken bir geri kalmışlık; gelecek ise tamamlanması gereken bir proje olarak kurgulanır. Bu yapı da varlığı kendi içinde yeterli bir bütün olarak değil, sürekli eksik ve tamamlanmaya muhtaç bir süreç olarak kurar.

Alevi yolunda ise “yoklukta varlık”, varlığın hiçlikten türediği ya da ona karşı konumlandığı bir durumu ifade etmez. Buradaki yokluk, temsilin, ikiliğin ve hiyerarşinin yokluğudur. Yokluk, boşluk değil; engellerden arınmış bir varoluş alanıdır. Varlık, kendi kendine yeterlidir; anlamını ne aşkın bir Tanrı’dan ne de ilerlemeci bir tarihten alır. Yol’da varlık, doğrudan yaşanan ve paylaşılan bir bütündür.

Bu nedenle Alevilikte başlangıç ve son fikri ontolojik bir belirleyicilik taşımaz. Döngüsellik, süreklilik ve dönüşüm esastır. Varlık, bir noktadan başlayıp başka bir noktada sona eren bir nesne değil; ilişkiler içinde sürekli yeniden kurulan bir süreçtir. Bu süreçte yokluk, varlığın askıya alındığı bir an değil; temsilin devre dışı kaldığı, varlığın doğrudan deneyimlendiği bir eşiği ifade eder.

Yoklukta varlık anlayışı, aynı zamanda mülkiyet ve tahakküm ilişkilerinin ontolojik zeminini de çözer. Eğer varlık kendi başına yeterliyse, onun üzerinde kurulacak bir sahiplik ilişkisi anlamsızlaşır. Toprak, beden, bilgi ve zaman, mülk hâline getirilecek nesneler olmaktan çıkar. Bu nedenle Alevi yolunda paylaşım, etik bir tercih değil; ontolojik bir zorunluluktur. Paylaşım, varlığın kendi doğasının ifadesidir.

Sonuç olarak hiçlik, hem teolojik hem de modern düşüncede varlığı disipline eden, hiyerarşikleştiren ve temsil altına alan bir kategoridir. Yoklukta varlık ise bu disiplinin ve temsil rejiminin reddidir. Alevilik, bu reddi soyut bir felsefi iddia olarak değil; yol, cem ve kolektif yaşam pratikleriyle somutlaştırır. Böylece yokluk, varlığın kaybı değil; özgürlüğünün koşulu hâline gelir.

11. Temsilin Yokluğu ve Dışsal Temsil Tehlikesi: Ontolojik Direnç Alanı

Temsilin yokluğu, çoğu zaman siyasal ve toplumsal teoride bir eksiklik, bir boşluk ya da örgütsüzlük hâli olarak yorumlanır. Oysa Alevi yolunda temsilin yokluğu, pasif bir yoksunluk değil; aktif ve kurucu bir ontolojik tercihtir. Bu tercih, yalnızca içsel hiyerarşileri ortadan kaldırmakla kalmaz; aynı zamanda dışsal müdahalelere karşı güçlü bir direnç alanı yaratır. Temsilin olmadığı yerde, temsil yoluyla sızma, yönlendirme ve tahakküm kurma imkânı da sınırlanır.

Modern devlet, siyasal partiler, sivil toplum örgütleri ve kimlik temelli yapılar, kolektif yaşamla ilişki kurarken neredeyse istisnasız biçimde temsil mekanizmalarına dayanır. Bu yapılar, muhataplarını ancak temsil edilebilir, sayılabilir ve tanımlanabilir öznelere indirgedikleri ölçüde tanıyabilirler. Temsilci figürler, sözcüler, liderler ya da kurullar bu nedenle vazgeçilmezdir. Ancak bu zorunluluk, temsil edilen kolektifin ontolojik bütünlüğünün parçalanması pahasına işler.

Alevi yolunda ise ne birey ne de kolektif, başkası adına konuşabilecek bir yetkiyi devredebilir. Çünkü yol, temsile konu olabilecek sabit bir kimlik ya da çıkarlar toplamı değil; birlikte yaşanan bir varoluş hâlidir. Bu nedenle “Aleviler adına konuşmak” ontolojik olarak anlamsızdır. Konuşan, yalnızca kendi deneyimini dile getirir; kolektif adına hüküm kuramaz. Bu durum, Aleviliği dışsal temsile karşı kapalı bir yapı hâline getirir.

Dışsal temsil tehlikesi, yalnızca devlet ya da egemen siyasal yapılarla sınırlı değildir. Sol hareketler, liberal çoğulculuk söylemleri ve hatta kimi ilerici kimlik politikaları da bu tehlikenin taşıyıcısı olabilir. Kolektif bir yaşam pratiği, bir “hak talebi”ne ya da “temsili kimlik”e indirgenerek siyasal dolaşıma sokulduğunda ontolojik içeriğini kaybeder. Yol, bu noktada bir özne değil; temsil edilen bir nesne hâline getirilir.

Bu indirgeme, iyi niyetli dayanışma söylemleriyle de gerçekleşebilir. Alevilik, çoğu zaman “azınlık hakkı”, “inanç özgürlüğü” ya da “kültürel çoğulculuk” başlıkları altında temsil edilmeye çalışılır. Oysa bu çerçeveler, yolun temsilsiz ve paylaşımcı ontolojisini tanımaz; onu liberal hukuk düzeninin kategorilerine sıkıştırır. Böylece Alevilik, kendi varlık tarzıyla değil, kendisine atfedilen bir kimlik üzerinden konuşulur.

Temsilin yokluğu, Alevi yolunda bu türden el koymalara karşı ontolojik bir sınır çizer. Yol, dışarıdan tanımlanamaz, programlaştırılamaz ve adına karar alınamaz. Bu durum, Aleviliği kapalı ya da içe dönük bir yapı yapmaz; aksine, onu tahakküm ilişkilerine karşı geçirimsiz kılar. Temsilsizlik, burada bir savunma refleksi değil; varoluşun kendisidir.

Bu bağlamda Alevilik, modern siyasal alanın temel varsayımını tersine çevirir: kolektif yaşamın mutlaka temsil edilmesi gerektiği fikrini reddeder. Temsilin reddi, siyasal ilişkisizliğe değil; farklı bir siyasal ontolojiye işaret eder. Bu ontoloji, iktidar mücadelesi yerine rızayı, program yerine yolu, temsil yerine doğrudanlığı koyar. Böylece Alevi yolunda temsilin yokluğu, hem içsel eşitliğin hem de dışsal özgürlüğün koşulu hâline gelir.

12. Sonuç: Ontolojik Özerklik, Temsil-Sonrası Toplumsallık ve Yolun Güncelliği

Bu çalışma boyunca Alevilik, bir inanç sistemi, kültürel kimlik ya da siyasal talep alanı olarak değil; ontolojik ve epistemolojik bütünlüğe sahip bir yol olarak ele alındı. Bu yaklaşım, Aleviliği modern düşüncenin hâkim kategorilerinden —din, ideoloji, kimlik, temsil, yurttaşlık— bilinçli biçimde ayırmayı gerekli kıldı. Çünkü bu kategorilerin her biri varlığı parçalayarak tanımlar; yolu ise ancak indirgediği ölçüde tanıyabilir.

Alevi yolunun merkezinde yer alan ontolojik özerklik, bireyin ya da kolektifin dışsal bir otoriteye, temsile veya aşkın bir ilkeye tabi olmamasını ifade eder. Bu özerklik, liberal bireyciliğin özerk öznesiyle karıştırılamaz. Burada söz konusu olan, mülkiyet sahibi, hak talep eden ya da sözleşmeye dayalı bir birey değil; varlığını başkalarıyla birlikte, bölünmeden kuran insandır. Yol, bu nedenle hak talep etmez; paylaşımı esas alır. Temsil istemez; doğrudanlığı yaşar.

Modern siyasal düşünce, kolektif yaşamı neredeyse zorunlu olarak temsil üzerinden kurar. Yurttaşlık, parti üyeliği, kimlik siyaseti ve hatta devrimci örgütlenmeler dahi bu mantıktan muaf değildir. Temsil, burada yalnızca teknik bir araç değil; ontolojik bir varsayımdır. Varlık, temsil edilebilir olduğu ölçüde tanınır; temsil edilemeyen ya yok sayılır ya da dönüştürülerek sisteme dâhil edilir. Alevilik ise bu varsayımı kökten reddeder.

Bu reddiye, Aleviliği siyaset-dışı bir alanın içine hapsetmez. Aksine, onu temsil-sonrası bir toplumsallığın somut örneği hâline getirir. Cem, rızalık, paylaşım ve yol kardeşliği, iktidar üretmeyen; fakat düzen kurabilen pratiklerdir. Bu pratikler, modern solun çoğu zaman ulaşmayı hedeflediği fakat ontolojik zeminini kuramadığı bir eşitlik hâlini fiilen üretir. Bu nedenle Alevilik, sol için folklorik bir müttefik değil; teorik bir meydan okumadır.

Çalışmada gösterilmeye çalışıldığı üzere, tektanrılı dinlerden Aydınlanma’ya uzanan çizgide hiçlik, varlığı disipline eden temel bir araç olarak işlev görmüştür. Ruh–beden, canlı–cansız, insan–doğa, kadın–erkek, inanan–inanmayan ayrımları bu disiplinin farklı tezahürleridir. Modern sol, bu ayrımların bir kısmını eleştirmiş olsa da temsil, parti ve öncü ontolojisi üzerinden yeni ikilikler üretmekten bütünüyle kurtulamamıştır. Alevi yolunda ise yoklukta varlık anlayışı, bu ikilikleri aşan bütüncül bir ontoloji sunar.

Bu bağlamda Alevilik, ırk, etnisite, milliyet ve cinsiyet gibi modern kategorileri inkâr ettiği için değil; onları ontolojik olarak aşan bir varlık anlayışına sahip olduğu için özgün bir konumda durur. Yol, bu ayrımları siyasal müzakerenin konusu hâline getirmez; onları baştan geçersiz kılar. İnsan, burada ne kimliğiyle ne de bedeniyle temsil edilir; varoluşuyla yer alır.

Sonuç olarak Alevilik, modern dünyanın krizlerine nostaljik bir cevap değil; temsil-sonrası, mülkiyet-dışı ve ikilik-aşan bir toplumsallığın yaşayan imkânıdır. Onu anlamak, korumak ya da savunmak ancak bu ontolojik düzeyde mümkündür. Aksi hâlde yol, ya bir inanca, ya bir kültüre ya da bir politik kimliğe indirgenerek etkisizleştirilir. Bu çalışma, Aleviliği tam da bu indirgemelere karşı, kendi varlık tarzı içinde düşünmeye yönelik bir çağrı olarak okunmalıdır.

______________________________________________________________________________

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.

Atak Menü

Haydar Avşar