KAPİTALİST YAPISAL AYRIŞMANIN EKONOMİ POLİTİĞİ: EKONOMİK, SİYASAL VE İDEOLOJİK ALANLARIN YARILMASI EKSENİNDE SINIFSAL TERCİHLERİN DÖNÜŞÜMÜ (Haydar Avşar)

Siyaset Bilimi, Sosyoloji ve Ekonomi Politik Disiplinlerinde Akademik Bir İnceleme


ÖZET

Bu çalışma, feodal üretim tarzından kapitalist modernleşmeye geçiş sürecinde somutlaşan kurumsal yarılmayı ekonomi politik, sosyolojik ve ideolojik boyutlarıyla incelemektedir. Pre-kapitalist toplumların aksine modern kapitalizm, toplumsal bütünü ekonomik, siyasal ve ideolojik alanlar olmak üzere üç kurumsal kompartımana bölmüştür. Burjuva devrimleriyle tescillenen bu bölünme, egemen rıza mekanizmalarının ve hegemonya süreçlerinin kurucu unsurudur. Çalışma kapsamında; ekonomik alanın piyasa rasyoneli, siyasal alanın soyut yurttaşlık kurgusu ve ideolojik alanın parçalanmış söylemsel yapısı ele alınmakta; bu üçlü yarılmanın, alt sınıfların homojen bir sınıf bilinci geliştirmesini ve radikal sınıfsal tercihlerde bulunmasını engelleyen sistemik bir istikrar unsuru olarak nasıl işlev gördüğü diyalektik bir yöntemle çözümlenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Burjuva Devrimleri, Ekonomik Alan, Siyasal Alan, İdeolojik Ayrışma, Hegemonya, Sınıfsal Tercih.

GİRİŞ

Modern Batı toplumlarının ve kurumlarının tarihsel gelişimini inceleyen ekonomi politik literatürü, feodaliteden kapitalizme geçişi radikal bir kurumsal yarılma dönemi olarak tanımlar. Pre-kapitalist üretim tarzlarında toplumsal güç yapısı monolitik ve bütünleşik bir karakter arz etmekteydi. Toprak mülkiyetini elinde bulunduran senyör, aynı zamanda serf üzerinde yargı yetkisine, siyasal otoriteye, yasa yapma gücüne ve askeri tekele sahipti. Bu bütünsellik, ideolojik alanda da kendini göstermekte; din ve gelenek, hem üretimin örgütlenmesini hem de siyasal tahakkümü meşrulaştıran tek bir hegemonik şemsiye vazifesi görmekteydi. Dolayısıyla bu dönemde feodal sömürüye karşı yükselen herhangi bir itiraz, zorunlu olarak hem ekonomik hem siyasal hem de dinsel/ideolojik otoriteye yönelen topyekûn bir sistemik tehdit niteliğindeydi.
 

Kapitalizmin tarih sahnesine çıkışı ve bu sürecin siyasal motoru olan Burjuva devrimleri, bu monolitik bütünselliği parçalamıştır. Yükselen burjuva sınıfı, üretim ve piyasa ilişkilerini feodal bağlardan ve dinsel-ahlaki normlardan kurtarırken, toplumsal bütünü yapısal kompartımanlara bölmüştür. İlk aşamada ekonomik alan (piyasa) ile siyasal alan (devlet) kurumsal olarak birbirinden ayrışmış; bu kurumsal yarılmayı tamamlayacak ve meşrulaştıracak şekilde ideolojik alan da radikal bir bölünmeye maruz kalmıştır. Bu çalışma, söz konusu üçlü ayrışmanın mekanizmalarını ve bu durumun toplumsal sınıfların öznel tercihleri üzerindeki ehlileştirici, parçalayıcı etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır.


 

1. KURUMSAL AYRIŞMANIN TARİHSEL EKSENİ: SİYASAL VE EKONOMİK ALANLARIN BÖLÜNMESİ

Burjuva devrimleri (özellikle 1648 İngiliz İç Savaşı ve 1789 Fransız Devrimi), ekonomik gücü ve üretim araçlarını büyük ölçüde ele geçiren, ancak mutlakıyetçi monarşilerin hukuki-siyasal engellerine takılan kentli burjuvazinin egemenlik hamlesidir. Burjuvazinin tarihsel-sınıfsal tercihi, ekonomik gücüne dayanarak siyasal alanı da fethetmek ve devlet aygıtını kendi pazar rasyoneline uygun biçimde yeniden kurgulamaktı. Ancak aristokrasiye karşı yürüttüğü bu savaşta burjuvazi, mülksüz kitlelerin, köylülerin ve erken dönem proletaryanın (Fransa örneğinde Sans-culottes/Baldırıçıplaklar) fiziksel gücüne ihtiyaç duymaktaydı. Bu zorunluluk, devrimci dilin tikel sınıf çıkarlarından arındırılarak “Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik” gibi evrensel ve soyut bir zeminde kurulmasını sağladı.
 

Devrimlerin neticesinde burjuvazi iktidarı konsolide ettiği andan itibaren, evrensel eşitlik vaatlerini yalnızca siyasal alanla sınırlı tutmuş; ekonomik alanı ise mülkiyet tekelini korumak adına bu alandan yalıtmıştır. Burjuva anayasaları ile tescillenen bu ikili yapı şu şekilde somutlaşmıştır: Siyasal alanda herkes hukuk önünde eşit, feodal imtiyazlardan arınmış soyut birer “yurttaş” olarak tanımlanırken; aynı hukuki metinler özel mülkiyeti “kutsal ve dokunulmaz” ilan ederek ekonomik alandaki somut mülkiyet ve sınıf eşitsizliklerini güvence altına almıştır. Böylece siyasal alandaki hukuki eşitlik, ekonomik alandaki sömürüyü örten ideolojik bir paravan işlevi görmüştür.
 

Bu yarılma, devrimlerin kendi seyrinde bile alt sınıfların hızla radikalleşmesine neden olmuştur. Fransız Devrimi’nin Jakoben evresinde ve Gracchus Babeuf’ün “Eşitlerin Komplosu” hareketinde emekçi kitleler, siyasal hakların somut ekonomik sefaleti engellemediğini fark etmişlerdir. Babeuf’ün “Siyasal eşitlik güzel bir lütuftur ama ekonomik eşitlik olmadan bir yalandan ibarettir” tezi, burjuva ikili oyununun ilk açık deşifresidir. Tehlikeyi sezen burjuvazi ise devrimci radikalizmi hızla terk ederek muhafazakârlaşmış; piyasa güvenliği adına demokratik hakları askıya almaktan veya otoriter rejimleri desteklemekten imtina etmemiştir.


2. ÜST YAPININ PARÇALANMASI: İDEOLOJİK ALANIN YARILMASI
 

Ekonomik ve siyasal alanların bu kurumsal bölünmesi, ideolojik alanın da kendi içinde radikal bir biçimde kutuplaşmasını ve iki farklı söylemsel dile bölünmesini zorunlu kılmıştır. Egemen burjuva ideolojisi, toplumsal rızayı süreklileştirmek adına ideolojik alanı iki ana kompartımana ayırmıştır: Siyasal alana hitap eden Hukuki-Politik İdeoloji (Liberalizm) ve ekonomik alanı tahkim eden Klasik Ekonomi Politik (Piyasa İdeolojisi) .

A. Politik İdeolojinin Soyut Evrenselliği

Siyasal alanın özerkleşmesi sürecinde inşa edilen liberal politik ideoloji; bireysel özgürlükler, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı ve laiklik gibi nosyonları evrensel doğrular olarak vazetmiştir. Bu ideolojinin temel işlevi, insanı içinde bulunduğu somut maddi üretim ilişkilerinden, sınıfından ve mülksüzlüğünden kopararak ona soyut bir “yurttaş” kimliği bahşetmektir. Üretim sürecindeki sömürü ve tahakküm ilişkileri, bu ideolojik dil vasıtasıyla “özel hayatın, bireysel sözleşme özgürlüğünün” bir parçası olarak kodlanmış; böylelikle ekonomik alan, siyasal tartışmaların ve kamusal müdahalenin tamamen dışına itilmiştir.

B. Ekonomik Alanın Doğallaştırılması ve Rasyonalizasyonu

Ekonomik alan siyasetten ve feodal-dinsel ahlak normlarından kurtarıldıktan sonra, burjuvazi piyasa ilişkilerini rasyonalize edecek yeni bir ideolojik disiplin tesis etmiştir: Klasik Ekonomi Politik (Adam Smith, David Ricardo). Bu ideolojik hat, piyasayı kralların emirleriyle veya kilisenin adalet buyruklarıyla işleyen bir mekanizma olarak değil; kendi içsel dengelerine, “görünmez el” yasalarına sahip, adeta fiziksel doğa kanunları gibi işleyen rasyonel bir evren olarak sunmuştur. Bu kabule göre yoksulluk, işsizlik veya düşük ücretler siyasi bir zulmün ya da tercihin değil; piyasanın nesnel, rasyonel ve müdahale edilemez doğasının teknik birer sonucudur. Dolayısıyla alt sınıfların ekonomik hoşnutsuzlukları siyasal bir hedef olmaktan çıkarılarak, doğa yasasına boyun eğme kıvamında bir ideolojik kabule dönüştürülmüştür.


TABLO 1: KAPİTALİST MODERNLEŞMEDE ÜÇLÜ ALAN YARILMASI VE SÖYLEMSEL FORMLAR

EKONOMİK ALAN (PİYASA)

• Kurumsal Mekanizma: Sermaye birikimi, serbest piyasa, artı-değer üretimi.

• Egemen İdeolojik Söylem Formu: Klasik Ekonomi Politik / Neo-liberalizm ("Doğa Kanunu" olarak piyasa rasyoneli).

• Bireye Biçilen Rol ve Kimlik: Homo Economicus (Çıkarcı, bencil, rasyonel ekonomik ajan).

• Sınıfsal İşlevi ve Hegemonik Rolü: Sömürüyü doğallaştırmak, sınıfsal uçurumları teknik ve kaçınılmaz süreçler olarak sunmak.

SİYASAL ALAN (DEVLET)

• Kurumsal Mekanizma: Bürokratik devlet aygıtı, hukuk sistemi, parlamentarizm.

• Egemen İdeolojik Söylem Formu: Liberal Demokrasi / Hukuk Devleti İdeolojisi (Soyut evrensellik ve tarafsızlık iddiası).

• Bireye Biçilen Rol ve Kimlik: Soyut Yurttaş (Hukuk önünde eşit, genel iradeye ortak birey).

• Sınıfsal İşlevi ve Hegemonik Rolü: Sınıf çatışmalarını devlet dışı bırakmak, devleti sınıflar üstü bir hakem olarak kabul ettirmek.

İDEOLOJİK ALAN (ZİHNİYET)

• Kurumsal Mekanizma: Okul, medya, entelektüel söylem, kültürel endüstri.

• Egemen İdeolojik Söylem Formu: Parçalanmış Hegemonya (Ahlak ve çıkar, kamusal ve özel alan ikilikleri).

• Bireye Biçilen Rol ve Kimlik: Bölünmüş Özne (Fabrikada işçi/itaatkâr, sandıkta hür/eşit vatandaş).

• Sınıfsal İşlevi ve Hegemonik Rolü: Bütünü görmeyi engellemek, sistem karşıtı radikal sınıf bilincinin oluşumunu bariyerlemek..

 

3. BÖLÜNMÜŞ ÖZNE VE SINIFSAL TERCİHLERİN KOMPARTIMANLAŞTIRILMASI
 

Ekonomik, siyasal ve ideolojik alanların bu tarz bir kurumsal yarılmaya uğraması, doğrudan doğruya modern bireyin zihinsel ve eylemsel dünyasında bir “bölünmüş özne” realitesi yaratmıştır. Kapitalist hegemonya, bireyi iki farklı kompartımanda yaşamaya zorlar: Birey ekonomik alanda kendi çıplak çıkarını, kârını veya hayatta kalma savaşını düşünen bencil bir Homo Economicus iken; siyasal kamusal alana geçtiğinde toplumun genel menfaatini, yasaları ve ulusal bütünlüğü gözeten “erdemli bir yurttaş” rolünü oynamaktadır. Ahlak ile çıkar, kamusal ile özel alan arasındaki bu ideolojik yarılma, alt sınıfların somut sınıfsal öfkelerini bütüncül bir politik programa dönüştürmelerini engellemiştir.
 

Bu durum, işçi sınıfının hak arama stratejilerini ve tarihsel tercihlerini de ikiye bölmüştür. Sınıfın bir kısmı mücadelesini tamamen ekonomik alana hapsederek ücret artışı, çalışma saatlerinin düzenlenmesi gibi taleplerle sınırlı “ekonomist-sendikalist” bir ideolojik hatta kalmıştır. Diğer tarafta ise bu bölünmeyi deşifre etmeye çalışan ve alanları yeniden bütünleştirmeyi hedefleyen devrimci sosyalist/Marksist hat gelişmiştir. Ancak Batı modernleşmesi, Refah Devleti gibi kurumsal mekanizmalarla ekonomik talepleri siyasal tavizlerle evcilleştirmeyi başarmış; sınıfsal tercihleri “sistemi yıkma” hedefinden, “pastanın bölüşüm kurallarını belirleme”ye dayalı parlamenter sağ-sol skalasına indirgemiştir.

 

SONUÇ
 

Burjuva devrimleriyle temelleri atılan modern Batı nizamı, yalnızca ekonomik ve siyasal alanların değil, bu alanları tahkim eden ideolojik alanın da kurumsal olarak bölünmesi üzerine kurulmuştur. İdeolojinin parçalanması; sömürünün teknikleşmesini, devletin kutsanmasını ve bireyin kendi sınıfsal gerçekliğine yabancılaşmasını beraberinde getirmiştir. Siyasetin soyut bir hak arama diline, ekonominin ise nesnel doğa kanunlarına indirgendiği bu üçlü yarılma mimarisi, kapitalist sistemin kriz dönemlerini hasarsız atlatmasını sağlayan en rafine hegemonik araçtır. Günümüzün post-modern ve neo-liberal dünyasında, ekonomik alanın küresel sermaye lehine büsbütün özerkleşmesi ve ulusal siyasetin çaresizliği neticesinde işçi sınıfının sınıfsal programlar yerine kimlik ve kültür savaşları gibi tamamen yapay söylemsel alanlara kayması, ideolojik alanın kurumsal parçalanmışlığının vardığı en uç ve trajik aşamayı gözler önüne sermektedir.

***

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.