Kapitalizmde “Doğa” ve “Toplum”: Yaşamı Metaya Çeviren Düzenin Eleştirisi (Şükriye Ercan)

Kapitalizm yalnızca fabrikalarda, bankalarda, borsalarda ya da devletlerin ekonomi politikalarında işleyen bir sistem değildir. Kapitalizm aynı zamanda dünyayı adlandırma, sınıflandırma, bölme ve yönetme biçimidir. Neyin “doğa”, neyin “toplum”, kimin “insan”, kimin “doğal kaynak”, hangi emeğin “çalışma”, hangi emeğin “görev” sayılacağı bu düzen içinde rastlantıyla belirlenmez. Tam tersine kapitalizmin en derin ideolojik başarısı, sömürüyü görünmez kılacak kavramlar üretmesidir. Claudia von Werlhof’un “Kapitalizmde Doğa ve Toplum Kavramına Dair” metni tam da bu görünmezleştirme mekanizmasını açığa çıkarır: Kapitalizm doğayı, kadınları, sömürgeleri, yoksulları, ücretsiz emeği ve canlı yaşamı “bedelsiz” ya da “ucuz” kabul ederek var olur; sonra da bu yağmayı “doğal”, “ekonomik” ya da “ilerleme” diye sunar.

Bu yüzden “doğa” kavramı masum değildir. Kapitalist akıl için doğa yalnızca orman, su, toprak, maden, hayvan ya da bitki değildir. Doğa; el konulabilecek, fiyatı düşürülebilecek, değeri yok sayılabilecek, yenilenme maliyeti başkalarının omzuna yıkılabilecek her şeydir. Kadın emeği de bu nedenle “doğallaştırılır”; ev işi, bakım emeği, çocuk doğurma ve büyütme, yaşlıya, hastaya, erkeğe, aileye hizmet etme “doğal kadınlık” olarak gösterilir. Böylece kapitalizm ücretli emeğin arkasında devasa bir ücretsiz emek alanı kurar. Bu alan çoğu zaman kadınların bedeni, zamanı, duygusu, sabrı ve yaşamı üzerinden işletilir.

Kapitalizm kendisini “toplum” adı altında örgütlerken, toplumu da bütün insanların eşit ve özgür birlikteliği olarak kurmaz. Kapitalist toplumda “toplum” çoğu zaman pazara dahil olabilen, değişim değeri taşıyan, parayla ilişki kurabilen, meta üretebilen ya da metaya dönüşebilen alanların adıdır. Bu nedenle bir insanın “toplumsal” kabul edilmesi bile onun piyasa içindeki konumuyla ilgilidir. Parası, mülkü, ücretli işi, sermayeyle ilişkisi olan kişi daha “toplumsal”, daha “saygın”, daha “insan” görülür. Buna karşılık kadınlar, işsizler, göçmenler, sömürge halklar, yoksullar, çocuklar, yaşlılar, doğa ile ilişkisi koparılmamış topluluklar çoğu zaman “geri”, “doğal”, “ilkel”, “geleneksel” ya da “asıl topluma eklemlenmesi gereken” kesimler olarak kodlanır. Böylece kapitalizm yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ontolojik bir hiyerarşi kurar: Kimin insan sayılacağına, kimin doğaya yakın görülerek aşağılanacağına karar verir.

Werlhof’un en güçlü vurgularından biri, kapitalizmin doğa ile toplum arasındaki ayrımı kendiliğinden bulmadığı, bizzat ürettiğidir. Doğa ile toplum arasına çekilen çizgi tarihsel, politik ve ideolojiktir. Bu çizgi, modern kapitalizmin yükselişiyle birlikte keskinleşmiş; sömürgecilik, cadı avları, kadın bedeninin denetimi, toprağın çitlenmesi, madenlerin yağmalanması, ücretli emek disiplininin kurulması ve devlet şiddetiyle birlikte inşa edilmiştir. Yani “doğa” ile “toplum” arasındaki sınır yalnızca düşünsel bir ayrım değildir; arkasında zor, şiddet, mülksüzleştirme ve tahakküm vardır.

Kapitalizm doğayı önce dışsallaştırır, sonra ele geçirir. Onu kendisinden ayrı, sessiz, pasif, sınırsız ve tükenmez bir alan gibi gösterir. Bu gösterme biçimi sömürünün ön koşuludur. Çünkü bir şey “doğa” sayıldığında, ona el koymak daha kolay hale gelir. Orman kesilirken “ekonomik kalkınma” denir; nehirler şirketlere devredilirken “enerji yatırımı” denir; madenler için köyler boşaltılırken “ulusal çıkar” denir; kadınların ücretsiz emeği sömürülürken “annelik”, “fedakârlık”, “aile sorumluluğu” denir. Kapitalizm, yağmanın adını değiştirerek onu meşrulaştırır.

Bu bağlamda kadın bedeni kapitalist düzen için merkezi bir alandır. Çünkü sermaye yalnızca malların üretimine değil, işgücünün yeniden üretimine de ihtiyaç duyar. Her işçi bir evde büyür, beslenir, bakılır, hastalandığında iyileştirilir, ertesi gün yeniden çalışabilecek hale getirilir. Bu yeniden üretim sürecinin büyük kısmı tarihsel olarak kadınların omzuna yüklenmiştir. Kapitalizm fabrikada ücretli işçiyi görünür kılar; ama o işçiyi her gün yeniden üreten ev içi emeği görünmez kılar. Kadının emeği olmadan ücretli emek sistemi sürdürülemez; fakat bu emek ücretlendirilmez, değer olarak tanınmaz, çoğu zaman sevgi, görev, namus, annelik, eşlik, sabır ve fedakârlık adı altında bedelsizleştirilir.

Burada patriyarka ile kapitalizm birbirinden ayrı iki sistem gibi değil, birbirini güçlendiren iki tahakküm biçimi olarak işler. Erkek, ücretli emek piyasasında sömürülürken, ev içinde kadın emeği üzerinde küçük bir iktidar alanına sahip kılınır. Bu, kapitalizmin erkek işçiye verdiği en tehlikeli telafilerden biridir. Düşük ücret, uzun çalışma, yabancılaşma ve güvencesizlik karşısında erkek, evde kadının emeğine, bedenine ve zamanına hükmetme hakkını “doğal” saymaya başlar. Böylece kapitalizm sınıfsal sömürüyü patriyarkal imtiyazlarla dengeler; erkek egemenliği de kapitalizmin ihtiyaç duyduğu ücretsiz emek düzenini ayakta tutar.

Bu nedenle kadınların “doğa” olarak kodlanması yalnızca kültürel bir mesele değildir; doğrudan ekonomi politiğin merkezindedir. Kadınların çocuk doğurma kapasitesi, bakım emeği, duygusal emeği, ev içi üretimi ve gündelik yaşamı sürdürme gücü kapitalist düzen için vazgeçilmezdir. Ama aynı zamanda bu güç kontrol edilmek zorundadır. Kadın bedeni üzerindeki baskıların, kürtaj yasaklarının, doğurganlığı teşvik eden devlet politikalarının, aileyi kutsayan ideolojinin, boşanmış kadınlara yönelik düşmanlığın, nafaka hakkına saldırıların, “makbul kadın” dayatmalarının arkasında bu ekonomik-politik gerçeklik vardır. Kadının kendi bedeni ve emeği üzerinde söz sahibi olması, yalnızca aile düzenini değil, sermayenin yeniden üretim düzenini de sarsar.

Kapitalist modernite kendisini ilerleme, akıl, uygarlık ve özgürleşme olarak sunar. Oysa bu ilerleme anlatısının altında doğanın, kadınların ve sömürgeleştirilmiş halkların bedeli ödenmemiş emeği vardır. Sermaye, kendi zenginliğini yalnızca ücretli emekten elde etmez; aynı zamanda karşılığı ödenmeyen emekten, yağmalanan topraktan, bedelsiz su ve havadan, kirletilen çevreden, görünmeyen bakım emeğinden, sömürgeleştirilen halkların kaynaklarından ve kadınların yaşamından elde eder. Bu nedenle kapitalist zenginlik yalnızca üretimle değil, gasp ve el koymayla da oluşur.

“İlkel birikim” denilen süreç bu yüzden yalnızca kapitalizmin başlangıcında kalmış tarihsel bir dönem değildir. Bugün de devam eder. Toprakların şirketlere açılması, ormanların maden sahasına çevrilmesi, köylülerin üretim araçlarından koparılması, kent yoksullarının barınma hakkından edilmesi, kadınların ücretsiz emeğinin aile içinde tutulması, göçmen emeğinin ucuzlatılması, savaşlarla halkların yerinden edilmesi çağdaş ilkel birikimin biçimleridir. Kapitalizm sürekli olarak yeni “doğa” alanları yaratır; yani yeni el koyma, ucuzlatma, değersizleştirme ve sömürme alanları açar.

Bu noktada doğa yalnızca dışsal bir kaynak değil, kapitalizmin üzerinde kurulduğu sessizleştirilmiş yaşamdır. Toprak, su, hava, orman, maden, hayvan, kadın emeği, bakım, doğurganlık, duygusal emek, sömürge halkların üretimi ve yoksulların hayatta kalma pratikleri aynı mantıkla değersizleştirilir. Sermaye için değer, ancak piyasada fiyat biçildiğinde görünür olur. Oysa yaşamı mümkün kılan birçok şey piyasaya girmediği için değersiz sayılır. Bir annenin gece boyunca hasta çocuğuna bakması, yaşlı bir kadının evin bütün yükünü taşıması, köylünün toprağı koruması, bir halkın suyuna sahip çıkması, bir ormanın canlı çeşitliliği, bir nehrin kendi yatağında akması kapitalist değer mantığında görünmezdir. Çünkü bunlar satılmadığı sürece “ekonomi” sayılmaz. Kapitalizm yaşamı değil, metayı tanır.

Toplum kavramı da bu nedenle yeniden düşünülmelidir. Kapitalist toplum, bütün insanların eşitçe dahil olduğu bir ortak yaşam alanı değildir. Kapitalist toplum, piyasa ilişkileriyle örülmüş bir hiyerarşidir. Bu hiyerarşide insanlar, ne kadar metaya sahip olduklarına, ne kadar para kazandıklarına, ne kadar tüketebildiklerine, ne kadar üretken sayıldıklarına göre konumlandırılır. Toplumun merkezinde sermaye, para, mülkiyet ve ücretli emek vardır. Kenarında ise kadınlar, çocuklar, yaşlılar, işsizler, göçmenler, köylüler, doğa ve “değer üretmediği” iddia edilen bütün yaşam biçimleri bulunur. Oysa gerçekte yaşamı sürdüren çoğu zaman bu kenara itilmiş alanlardır.

Werlhof’un eleştirisi burada klasik ekonomi anlayışını da aşar. Kapitalist ekonomi, kendisini rasyonel ve verimli olarak tanıtır; ama aslında kendi varlık koşullarını yok eden irrasyonel bir sistemdir. Doğayı sınırsız kaynak, kadın emeğini sınırsız fedakârlık, sömürge halkları sınırsız ucuz işgücü, yoksulları sınırsız tahammül alanı olarak görür. Fakat bunların hiçbiri sınırsız değildir. Doğanın taşıma kapasitesi vardır. Kadınların bedeni, zamanı, ruhu ve emeği sınırsız değildir. Halkların sabrı sınırsız değildir. Toprağın, suyun, havanın, ormanın kendini yenileme gücü sınırsız değildir. Kapitalizm bu sınırları tanımadığı için yalnızca sömürü değil, aynı zamanda yıkım üretir.

Bugün ekolojik kriz dediğimiz şey, kapitalizmin doğa anlayışının sonucudur. Kadın emeği krizi, bakım krizi, yoksulluk, göç, savaş, iklim felaketleri, gıda güvencesizliği, suyun ticarileştirilmesi, kentlerin betona boğulması birbirinden kopuk meseleler değildir. Hepsinin temelinde yaşamı değil kârı merkeze alan bir düzen vardır. Bu düzen doğayı da kadını da toplumu da kendi sürekliliği için yeniden biçimlendirmek ister. Kadınların bedeni üzerinde denetim kurar; toprağı şirketleştirir; emeği güvencesizleştirir; toplumu piyasaya indirger; dayanışmayı rekabete, ortak yaşamı mülkiyete, özgürlüğü tüketim hakkına çevirir.

Kapitalist özgürlük anlayışı bu nedenle sorunludur. Bu anlayışa göre özgürleşme, doğadan kurtulmak, bedensel sınırlardan sıyrılmak, makineleşmek, daha çok üretmek, daha çok tüketmek ve daha çok hükmetmek anlamına gelir. Oysa doğa karşısında özgürleşme diye sunulan şey çoğu zaman doğanın ölümüdür. Kadın bedeni karşısında özgürleşme diye sunulan şey, kadının doğurganlığı ve emeği üzerindeki denetimin yoğunlaşmasıdır. Toplum adına ilerleme diye sunulan şey, toplumun metalaşmasıdır. İnsanlaşma diye sunulan şey, insanın kendi doğasından, emeğinden, duygusundan, ilişkilerinden ve yaşamla bağından koparılmasıdır.

Bu noktada feminist ve ekolojik bir eleştiri, yalnızca “kadın hakları” ya da “çevre koruma” sınırında kalamaz. Mesele daha köklüdür: Ekonominin ne olduğu, emeğin nasıl tanımlandığı, değerin nasıl belirlendiği, toplumun kimlerden oluştuğu, doğanın ne anlama geldiği yeniden sorulmalıdır. Kadınların ücretsiz emeğini görünür kılmadan, bakım emeğini toplumsallaştırmadan, toprağı ve suyu şirketlerin elinden çıkarmadan, üretimi yaşamın ihtiyaçlarına göre yeniden örgütlemeden, doğa ile toplum arasındaki hiyerarşik ayrımı parçalamadan gerçek bir özgürleşme mümkün değildir.

Kapitalizm doğayı ve kadını “kaynak” olarak gördükçe, toplum da gerçek anlamda toplum olamaz. Çünkü toplum, yalnızca piyasanın bir araya getirdiği bireyler toplamı değildir. Toplum; karşılıklı bağımlılığın, bakımın, emeğin, ortak yaşamın, rızanın ve adaletin alanı olmalıdır. Doğa da toplumun dışında, fethedilecek bir alan değildir; yaşamın kendisidir. İnsan doğanın efendisi değil, onun parçasıdır. Kadın emeği ailenin görünmez yakıtı değil, toplumsal yaşamın kurucu emeğidir. Sömürge halklar, yoksullar, göçmenler, işsizler, çocuklar ve yaşlılar sistemin kenar fazlalıkları değil, yaşamın politik öznesidir.

Bu yüzden kapitalizme karşı mücadele yalnızca ücret mücadelesiyle sınırlanamaz. Elbette ücret, emek hakkı, sendikal haklar, sosyal güvence önemlidir. Ancak yalnızca ücretli emek merkezli bir özgürlük anlayışı, ücretsiz emeği ve doğayı yeniden görünmez bırakabilir. Kadınların ev içi emeği, bakım emeği, duygusal emeği, doğurganlık üzerindeki denetim, toprağın ve suyun yağmalanması, sömürgeci tahakküm ve ekolojik yıkım sınıf mücadelesinin dışında değil, tam merkezindedir. Feminist mücadele, ekoloji mücadelesi, emek mücadelesi ve sömürgecilik karşıtı mücadele birbirinden ayrı değil, aynı kapitalist tahakküm düzenine karşı farklı cephelerdir.

Bugünün en yakıcı sorusu şudur: Yaşamı mı savunacağız, kârı mı? Eğer yaşamı savunacaksak, kapitalizmin “doğa” ve “toplum” kavramlarını ters yüz etmemiz gerekir. Doğayı bedelsiz kaynak, kadını doğal hizmetçi, toplumu piyasa, emeği yalnızca ücretli iş, değeri yalnızca para olarak gören aklı reddetmeliyiz. Bunun yerine yaşamı yeniden üretmeyi, bakımı, dayanışmayı, ortaklaşmayı, ekolojik dengeyi, kadın özgürlüğünü ve halkların kendi kaderini belirleme hakkını merkeze alan bir toplumsal tahayyül kurmalıyız.

Kapitalizm bize doğayı ve toplumu birbirinden kopuk iki alan gibi gösterir. Oysa doğa olmadan toplum, kadın emeği olmadan ekonomi, bakım olmadan üretim, özgürlük olmadan yaşam olmaz. Kapitalizmin asıl yalanı burada yatar: Yaşamı mümkün kılan her şeyi değersizleştirir; sonra kendi yarattığı metaları değerli ilan eder. Kadınların emeğini görünmez kılar; sonra aileyi kutsar. Toprağı yağmalar; sonra kalkınmadan söz eder. Suyu kirletir; sonra enerji ihtiyacını gerekçe gösterir. İnsanları yoksullaştırır; sonra onları tembellikle suçlar. Doğayı yok eder; sonra “yeşil ekonomi” masalları anlatır.

O halde yapılması gereken yalnızca kapitalizmin sonuçlarını eleştirmek değil, onun kavramlarını da sökmektir. “Doğa” denilen şeyin neden sürekli kadınlarla, sömürgelerle, yoksullarla, siyahlarla, göçmenlerle, işsizlerle ve aşağılananlarla özdeşleştirildiğini sormalıyız. “Toplum” denilen şeyin neden sermaye, para, mülkiyet ve ücretli emek etrafında tanımlandığını sorgulamalıyız. Kimin insan sayıldığını, kimin doğaya sürüldüğünü, kimin emeğinin görünür, kimin emeğinin görünmez kılındığını açığa çıkarmalıyız.

Çünkü doğa ve toplum kavramları üzerine yürütülen bu tartışma, yalnızca teorik bir tartışma değildir. Bu tartışma kadınların yaşam hakkıyla, toprağın geleceğiyle, emeğin özgürlüğüyle, halkların varlığıyla ve dünyanın yaşanabilirliğiyle ilgilidir. Kapitalizm doğayı da toplumu da kendi kâr düzenine göre yeniden kurmak istiyor. Bizim ise yaşamı, doğayı ve toplumu kapitalizmin elinden geri almamız gerekiyor.

Doğa, sermayenin hammaddesi değildir. Kadın, erkeğin ya da devletin mülkü değildir. Toplum, piyasanın adı değildir. Emek, yalnızca ücret bordrosuna yazılan çalışma değildir. Yaşam, paraya çevrildiği ölçüde değerli değildir.

Gerçek özgürlük, doğaya hükmetmekte değil; doğayla, kadınlarla, halklarla, emekle ve yaşamla kurulan tahakküm ilişkilerini yıkmaktadır. Kapitalizmin ölümcül “ilerleme” masalına karşı, yaşamı savunan yeni bir toplumsal akla ihtiyacımız var. Bu akıl, kadınların görünmeyen emeğini görünür kılan; doğayı yağmalanacak kaynak değil, ortak yaşam zemini olarak gören; toplumu piyasa değil, dayanışma ve rıza ilişkisi olarak kuran bir akıl olmalıdır.

Bugün doğa ve toplum üzerine yeniden düşünmek, aslında kapitalizmin bütün dünyayı içine hapsettiği ölüm düzeninden çıkış yollarını aramaktır. Ve bu çıkış, en çok da kapitalizmin “doğa” diye aşağıya ittiği yerden; kadınların, yoksulların, sömürgeleştirilmiş halkların, toprağın, suyun, ormanın, bakım emeğinin ve yaşamı savunanların ortak mücadelesinden yükselecektir.

Kaynakça

Werlhof, Claudia von. “Kapitalizmde Doğa ve Toplum Kavramına Dair.” Son Sömürge: Kadınlar içinde. Maria Mies, Veronika Bennholdt-Thomsen ve Claudia von Werlhof. Türkçe çeviri baskı.

Mies, Maria. “Kadın Emeği ve Kapitalizm.” Son Sömürge: Kadınlar içinde. Maria Mies, Veronika Bennholdt-Thomsen ve Claudia von Werlhof.

Bennholdt-Thomsen, Veronika. “Kadın Emeği, Geçimlik Üretim ve Kapitalist Birikim Üzerine Çalışmalar.” Son Sömürge: Kadınlar içinde.

Marx, Karl. Kapital, Cilt I ve III.

Wallerstein, Immanuel. “The Rise and Future Demise of the World Capitalist System: Concepts for Comparative Analysis.” The Capitalist World-Economy, 1979.

Fanon, Frantz. Yeryüzünün Lanetlileri. 1967.

Bookchin, Murray. Ekoloji, doğa ve toplum üzerine çalışmaları.

Illich, Ivan. “Shadow-Work / Gölge Emek.” 1980.

Kapp, K. William. The Social Costs of Business Enterprise / Pyasa Ekonomisinin Sosyal Maliyetleri. 1979.

Theweleit, Klaus. Männerphantasien / Erkek Fantezileri. 1977.

Meillassoux, Claude. Kadın emeği, yeniden üretim ve emek rantı üzerine çalışmaları.

Datar, Chhaya. “In Search of Feminist Theory: A Critique of Marx’s Theory of Society, with Particular Reference to the British Feminist Movement.” 1981.

UN. World Conference of the United Nations Decade for Women: Equality, Development and Peace. Copenhagen, 1980.

Not: Bu yazı, esas olarak Claudia von Werlhof’un “Kapitalizmde Doğa ve Toplum Kavramına Dair” başlıklı bölümünden hareketle; kadın emeği, doğanın sömürgeleştirilmesi, ücretli/ücretsiz emek, ilkel birikim, patriyarka ve kapitalist toplum kavramları üzerine yapılan feminist-ekolojik bir değerlendirme olarak hazırlanmıştır

***

Atak Dergisi Notu: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.