Hızır etiği; yeryüzünde cennet kurma felsefesi (Zeliha Altuntaş)

Günümüz neoliberal düzeninde birey performans ve başarı baskısı altında sürekli kendini kanıtlama zorunluluğu hisseder. Bu durum kırılganlığı zayıflık, yardıma ihtiyaç duymayı ise başarısızlık olarak kodlar. Oysa insan kırılgan bir varlıktır: hastalanır, yoksullaşır, yas tutar, umutsuzluğa düşer. Bu kırılganlık insanın ontolojik gerçeğini ortaya koyar. Kapitalist bireycilik bu gerçeği bastırırken Alevi öğretisi kırılganlığı kolektif dayanışmanın bir zemini hâline getirir. Çünkü “can” kavramı insanı tekil değil, ilişkisel bir varlık olarak konumlandırır. İnsanın insana yabancılaşması aynı zamanda insanın kendi “can”ına yabancılaşmasıdır; zira Alevi öğretisinde “can” yalnızca bireysel bir varoluş değil, kolektif bir varoluş biçimidir. Hızır olmak başkasının varoluşunu kendi varoluşunun bir parçası olarak kabul etmek ve onun dert ve sevinciyle hemhâl olmaktır. Bir bireyin bir başkasına Hızır olması modern dünyanın parçalanmış toplumsal dokusunda küçük ama dönüştürücü bir müdahaledir. Bu müdahale yalnızca yoksulluğu azaltmakla kalmaz; yabancılaşmayı da kırar. Çünkü Hızır olmak “seni görüyorum; senin varlığın benim sorumluluğumdur” demektir. Alevilikte Hızır aşkın bir mit değil; toplumsal dayanışmanın kültürel hafızasıdır. Kapitalist sistemin insanı yalnızlaştırdığı, rekabeti kutsadığı ve değeri metaya indirdiği bir çağda Hızır kültürü hem maddi hem de manevi bir etik alternatif sunar.

Kırılganlık, duygu birliği ve cinsiyet-ötesi ontoloji

Judith Butler’ın toplumsal cinsiyetin performatif inşasına dair yaklaşımı kadınlık ve erkekliğin sabit özler değil, tekrar eden normlar aracılığıyla üretilen kimlikler olduğunu ortaya koyar. Bu bağlamda toplumsal cinsiyet doğuştan gelen bir öz değil, iktidar ilişkileri içinde kurulan ve yeniden üretilen bir düzendir. Alevilikte Hızır figürü ise bu performatif cinsiyet rejimini aşan bir yerde konumlanır; çünkü Hızır’ın belirli, sabit ve biyolojik bir cinsiyeti yoktur. Hızır erkeklik üzerinden tanımlanan kurtarıcı kahraman tipolojisine indirgenmez; o, ihtiyaç duyulan anda ortaya çıkan etik bir varoluş hâlidir. Bu nedenle Hızır cinsiyetli bir beden değil, sorumluluk üstlenen bir bilinçtir. Bu yönüyle Hızır patriyarkal iktidarın ürettiği eril kurtarıcı mitolojisinden ayrılır ve performatif cinsiyet kalıplarını aşarak insanı “can” olarak konumlandıran bir ontolojiye işaret eder. “Can” kavramı kadınlık ve erkeklik ayrımını merkeze almayan, varoluşu eşitlik temelinde düşünen bir birlik anlayışını taşır. Dolayısıyla Hızır olmak belirli bir cinsiyete ait bir rolü üstlenmek değil; başkasının kırılganlığına yanıt veren etik bir özne hâline gelmektir. Bu özne toplumsal cinsiyet normlarının tekrarına dayalı performatif düzeni yeniden üretmez; tersine onu aşarak dayanışma, bakım ve sorumluluk üzerinden yeni bir ilişkisellik kurar. Bu noktada Hızır etiği yalnızca ekonomik ve siyasal değil, aynı zamanda cinsiyet rejimlerini dönüştürücü bir potansiyel taşır; çünkü kurtuluşu erkek egemen bir kahraman anlatısından çıkararak herkesin herkes için Hızır olabileceği eşitlikçi bir zemine yerleştirir.

Duygu birliği: Hızır 

Judith Butler insanın kırılganlığını ontolojik bir gerçeklik olarak tanımlar; insan bedeni yaralanabilir, kaybedebilir, yas tutar ve korunmaya ihtiyaç duyar. Butler’a göre etik ve siyasal sorumluluk tam da bu kırılganlığın tanınmasından doğar. Alevi öğretisinde “can” kavramı benzer bir kırılganlık bilincini taşır; can korunmaya ve gözetilmeye değer olandır. Hızır olmak bir başkasının kırılganlığını görmezden gelmemek, onu görünür ve korunur hâle getirmektir. Burada duygu zayıflık değil, siyasal bir güçtür; başkasının derdini kendine dert etmek duygu sorumluluğu bilincidir; duygudaştır.

Sorumluluk etiği: Hızır

Hannah Arendt insanın siyasal varlığını “ortak dünya” içinde eylem kapasitesiyle açıklar; insan ancak başkalarıyla birlikte konuşarak, görünerek ve eyleyerek dünyayı kurar. Hızır etiği tam da bu ortak dünya kurma iradesidir; göz göze bakabilmek, görünür kılmak ve birlikte yürümek Arendt’in kamusal alan anlayışıyla örtüşür. Cenneti yeryüzüne indirmek ortak dünyayı adalet temelinde yeniden kurmak demektir; bu bireysel kurtuluş değil, birlikte var olma pratiğidir. Hızır olmak bir başkasının dünyasını yıkımdan kurtarmak için kamusal sorumluluk almaktır.

Nekropolitika ve cehennemin dünyeviliği: Hızır

Achille Mbembe nekropolitika kavramıyla modern iktidarın yaşam ve ölüm üzerinde kurduğu tahakkümü açıklar; egemen güçler hangi hayatların değerli, hangilerinin gözden çıkarılabilir olduğuna karar verir. Cehennem ideolojisi tam da burada siyasal bir araç hâline gelir; korku itaat üretir. Dışlananlar, yoksullar ve ötekiler “ölüme terk edilebilir” hayatlar olarak konumlandırılır. Hızır etiği ise nekropolitikaya karşı yaşamı savunur; “cenneti halka, cehennemi egemenlere imgelemek” ifadesi zulmün ters yüz edilmesidir. Burada cehennem öte dünyada değil, adaletsizliğin hüküm sürdüğü bu dünyadadır. Hızır olmak ölüm siyasetinin karşısında yaşam siyasetini kurmak ve gözden çıkarılabilir ilan edilen hayatlara sahip çıkmak demektir.

Cenneti yeryüzüne indirmek

Alevi düşüncesinde cennet ve cehennem yalnızca öte dünyaya ait metafizik mekânlar değildir; cenneti gökyüzüne hapsetmek adalet talebini ertelemek anlamına gelebilir. Hızır kültü cenneti yeryüzüne indirme bilincini taşır; bu bilinç cehennem ideolojisini egemenlerin elinden almak demektir. Tarih boyunca cehennem korkusu itaat üretmenin aracı olarak kullanılmıştır; oysa Alevi öğretisi korku merkezli bir ahlaktan ziyade sevgi ve rızalık merkezli bir etik önerir. Böylece cehennem siyasal bir manipülasyon aracı olmaktan çıkar ve adalet arayışı dünyevi bir sorumluluk hâline gelir. Yeryüzünde cennet kurmak herkes için eşit, özgür ve adil bir yaşam inşa etmektir; bu soyut bir ütopya değil, gündelik hayatın içinde kurulan dayanışma ağlarıyla başlar. Aynı sofrada oturmak, aynı emeği paylaşmak, aynı gülüşte ve aynı gözyaşında birleşmek cennetin bu ortaklaşmada tecelli etmesini sağlar. Alevi inancının harcı duygu birliğidir; bu harç iyiliğe ve güzelliğe olan inancı taşır. Aynı duyguda bir olmak varlığın birliği felsefesinin toplumsal karşılığıdır; bu etik soyut bir ütopya değil, gündelik dayanışma pratiklerinde hayat bulur. Bir kapıyı çalmak, bir sofrayı paylaşmak, bir acıya omuz vermek Hızır’ın tam olarak bu somutlukta belirlenmesini sağlar.

Hızır olmak insan olmaktır

Hızır etiği ilahi bir kurtarıcı beklentisini aşarak insanın insana yönelttiği etik sorumluluğu merkeze alan bir dayanışma felsefesi olarak okunmalıdır; bu felsefe kapitalist yabancılaşmaya karşı ilişkisel ontolojiyi, yapısal şiddete karşı pozitif barışı ve nekropolitik tahakküme karşı yaşamın savunusunu içerir. Bir bireyin başka bir bireye Hızır olması onun acısını hissetmesi, yalnızlığını paylaşması ve sorumluluk üstlenmesidir. Bu yalnızca maddi yardım değil, duygusal eşliktir. Yabancılaşmış toplumda insanlar kalabalıklar içinde yalnızdır; sosyal medya bağlantıları gerçek temasın yerini doldurmaz. Oysa bir kapının çalınması, bir elin omuza dokunması ve bir sofranın paylaşılması insanın içindeki parçalanmışlığı onarır. Hızır olmak “senin acın beni ilgilendirir” demektir. Bu ifade kapitalist bireyciliğin en temel varsayımını — herkesin kendi hayatından sorumlu olduğu fikrini — kırar; çünkü Alevi dayanışma anlayışında kurtuluş bireysel değil, kolektiftir. Bir bireyin bir bireye Hızır olması yalnızca yardım değil, yabancılaşmaya karşı ontolojik bir direniştir; çünkü burada kurtuluş gökten değil, insandan insana kurulan ilişkiden doğmaktadır. Özcesi, Hızır olmak başkasının elini tutarken kendi insanlığını da yeniden kurmak; insanın insana yabancılaşmadığı, eşit, özgür ve adil bir yaşamı mümkün kılmak için sorumluluk almaktır.

Kaynakça

Arendt, H. (2002). İnsanlık durumu (B. S. Şener, Çev.). Metis Yayınları.

Butler, J. (2020). Kırılgan hayat: Yasın ve şiddetin gücü (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.

Marx, K. (2011). 1844 el yazmaları (M. Selik, Çev.). Sol Yayınları.

Mbembe, A. (2016). Düşmanlık politikaları (İ. Yerguz, Çev.). İletişim Yayınları.

Alevi Ansiklopedisi. (2025). https://www.aleviansiklopedisi.com (Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025)

______________________________________________________________________________

Atak Dergisi Notu 1: Makalelerde ifade edilen görüşler yazarını bağlar, Atak Dergisi’nin görüşlerini yansıtabileceği gibi yansıtmayabilir de.

Atak Dergisi Notu 2: Bu yazı 15 Şubat 2026 tarihinde Sendika.org sitesinde yayımlanmıştır.